શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 10

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata .
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ॥

અર્થ

હે ભારત! ક્યારેક રજ અને તમને દબાવીને સત્ત્વગુણ વધે છે, ક્યારેક સત્ત્વ અને તમને દબાવીને રજોગુણ વધે છે, અને એ જ રીતે ક્યારેક સત્ત્વ અને રજને દબાવીને તમોગુણ વધે છે.

શબ્દાર્થ

रजः – રજોગુણને
तमः – તમોગુણને
च – અને
अभिभूय – દબાવીને, પરાજિત કરીને
सत्त्वम् – સત્ત્વગુણ
भवति – વધે છે, પ્રબળ થાય છે
भारत – હે ભારત
रजः – રજોગુણ (વધે છે)
सत्त्वम् – સત્ત્વને
तमः च एव – અને તમને પણ
तमः – તમોગુણ (વધે છે)
सत्त्वं रजः – સત્ત્વ અને રજને (દબાવીને)
तथा – એ જ રીતે

અન્વય

भारत, रजः तमः च अभिभूय सत्त्वं भवति; सत्त्वं तमः च (अभिभूय) एव रजः (भवति); तथा सत्त्वं रजः (च अभिभूय) तमः (भवति) ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે દરેક ગુણ જીવને શેની સાથે બાંધે છે. હવે સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય — જો ત્રણે ગુણો દરેક વ્યક્તિમાં એકસાથે છે, તો તેઓ એકસાથે પોતપોતાનું કામ કેવી રીતે કરે? ભગવાન ઉત્તર આપે છે કે ત્રણે ગુણો હંમેશાં હાજર રહે છે, પરંતુ એક સમયે તેમાંથી એક પ્રબળ બને છે અને બાકીના બેને દબાવી દે છે.

‘અભિભૂય’ — દબાવીને, પરાજિત કરીને. ગુણો વચ્ચે જાણે સતત સ્પર્ધા ચાલતી રહે છે. સવારે શાંત ધ્યાન સમયે સત્ત્વ પ્રધાન હોઈ શકે; દિવસના કામકાજમાં રજ; અને રાત્રિના થાક કે કોઈ નશામાં તમ. એ જ રીતે આહાર, સંગ, વાતાવરણ, વિચાર અને કર્મ — બધું કોઈ ને કોઈ ગુણને બળ આપે છે.

આ ઉપદેશ ખૂબ આશાસ્પદ છે. તેનો અર્થ છે કે કોઈનો સ્વભાવ પથ્થરની લકીર નથી. કોઈ ‘જન્મથી તામસિક’ હોઈને હંમેશાં એવો જ રહેવા વિવશ નથી. જે ગુણને આપણે પોષણ આપીશું, તે જ વધશે. સાત્ત્વિક આહાર, સત્સંગ, સ્વાધ્યાય, નિયમિત દિનચર્યા અને નિષ્કામ કર્મ સત્ત્વને વધારે છે; આળસ, કુસંગ અને અતિભોગ તમને.

બીજી બાજુ, આ શ્લોક સાવધ પણ કરે છે. સત્ત્વની પ્રધાનતા કાયમી નથી હોતી; થોડી અસાવધાનીથી રજ કે તમ ફરી ઊપસી શકે છે. તેથી સાધકે હંમેશાં સજાગ રહેવું પડે છે. અંતિમ ધ્યેય આ બદલાતી રમતથી ઉપર ઊઠીને સાક્ષી બનવાનું છે, જેનું વર્ણન આગળ ગુણાતીતનાં લક્ષણોમાં થશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ત્રણે ગુણોનાં કાર્યો સંક્ષેપમાં કહ્યાં; અહીં કહ્યું કે તેઓ વારાફરતી કેવી રીતે પ્રબળ બને છે. આગલા ત્રણ શ્લોકો (11–13)માં કહેવાશે કે કયો ગુણ વધતાં કયાં લક્ષણો દેખાય છે.

જીવન-બોધ

આપણો સ્વભાવ સ્થિર નથી, બદલી શકાય છે — જે ગુણને આપણે આહાર, સંગ અને ટેવો દ્વારા પોષણ આપીશું, તે જ પ્રબળ થશે. તેથી સત્ત્વ વધારનારી બાબતોને સભાનપણે જીવનમાં સ્થાન આપો.

મુખ્ય શબ્દો

અભિભવ: દબાવવું, પરાજિત કરવું
ગુણ-પ્રધાનતા: કોઈ એક ગુણનું અસ્થાયી રીતે પ્રબળ થવું