શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 19

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati .
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so.adhigacchati ॥

અર્થ

જ્યારે દ્રષ્ટા (વિવેકી પુરુષ) ગુણો સિવાય બીજા કોઈને કર્તા જોતો નથી અને ગુણોથી પર (આત્મતત્ત્વ કે પરમાત્મા)ને જાણે છે, ત્યારે તે મારા ભાવ (સ્વરૂપ)ને પામે છે.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
अन्यम् – બીજાને
गुणेभ्यः – ગુણો સિવાય
कर्तारम् – કર્તાને
यदा – જ્યારે
द्रष्टा – જોનાર, વિવેકી સાક્ષી
अनुपश्यति – જુએ છે
गुणेभ्यः – ગુણોથી
च – અને
परम् – પર (તત્ત્વને)
वेत्ति – જાણે છે
मद्भावम् – મારા ભાવને, મારા સ્વરૂપને
सः – તે
अधिगच्छति – પામે છે

અન્વય

यदा द्रष्टा गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं न अनुपश्यति, गुणेभ्यः च परं वेत्ति, (तदा) सः मद्भावम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને કહ્યું કે ગુણો કેવી રીતે બાંધે છે અને ક્યાં લઈ જાય છે. અહીંથી તેઓ મુક્તિનો માર્ગ બતાવે છે. આ શ્લોકમાં ગુણોથી પર જવા માટે બે પ્રકારનું જ્ઞાન જરૂરી કહ્યું છે.

પહેલું — ‘નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં’ — ગુણો સિવાય બીજો કોઈ કર્તા નથી. શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ — આ બધું પ્રકૃતિના ગુણોથી બનેલું છે, અને બધી ક્રિયાઓ તેમાં જ થાય છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં કહ્યું છે તેમ, ‘પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ’ (3.27) — સર્વ કર્મો પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા થાય છે, પણ અહંકારથી મોહિત વ્યક્તિ ‘હું કર્તા છું’ એમ માની લે છે. જ્ઞાની આ ભ્રમનો ત્યાગ કરે છે.

બીજું — ‘ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ’ — તે ગુણોથી પરના તત્ત્વને જાણે છે. આચાર્ય શંકર પ્રમાણે આ તત્ત્વ આત્મા છે, જે ગુણો અને તેમની ક્રિયાઓનો સાક્ષી માત્ર છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને ગુણોથી ભિન્ન આત્મસ્વરૂપ અને તેના આધાર પરમાત્માના જ્ઞાન તરીકે સમજાવે છે. ફક્ત પહેલું જ્ઞાન અધૂરું છે; જો ફક્ત એટલું માનીએ કે ગુણો જ બધું કરે છે, પણ સાક્ષી આત્માને ન જાણીએ, તો તેનાથી મુક્તિ થતી નથી.

‘દ્રષ્ટા’ શબ્દ અત્યંત મહત્ત્વનો છે. સાધકે પોતાની અંદર સાક્ષીભાવ વિકસાવવાનો છે — વિચારો આવે-જાય છે, લાગણીઓ ઊઠે-શમે છે, શરીર કાર્ય કરે છે, પણ ‘હું’ આ બધાને જોનારો છું, તેમાં બંધાયેલો નથી. જ્યારે આ દૃષ્ટિ પાકી થાય છે, ત્યારે સાધક ‘મદ્ભાવ’ — ભગવાનના સ્વરૂપ — ને પામે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં ગુણોના બંધન અને ફળનું વર્ણન થયું; અહીંથી મુક્તિનો ઉપાય શરૂ થાય છે. આગલા શ્લોકમાં આ જ્ઞાનનું ફળ — જન્મ, મૃત્યુ, જરા અને દુઃખમાંથી મુક્તિ — કહ્યું છે.

જીવન-બોધ

શરીર અને મનની ક્રિયાઓ પ્રકૃતિના ગુણોની રમત છે; તમે તેના સાક્ષી છો. આ સાક્ષીભાવનો અભ્યાસ કરવાથી કર્તાપણાનો બોજ હળવો થાય છે અને મનમાં સ્વતંત્રતા આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

દ્રષ્ટા: જોનાર, સાક્ષી આત્મા
કર્તા: કરનાર — અહીં પ્રકૃતિના ગુણો
મદ્ભાવ: ભગવાનનો ભાવ કે સ્વરૂપ — મુક્તિ