શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 27

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca .
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ॥

અર્થ

કારણ કે અવિનાશી અને અમૃતસ્વરૂપ બ્રહ્મનો, શાશ્વત ધર્મનો અને ઐકાંતિક (અખંડ, પરમ) સુખનો આધાર હું જ છું.

શબ્દાર્થ

ब्रह्मणः – બ્રહ્મનો
हि – કારણ કે
प्रतिष्ठा – આધાર, આશ્રય
अहम् – હું
अमृतस्य – અમૃતનો, અમરત્વનો
अव्ययस्य – અવિનાશીનો
च – અને
शाश्वतस्य – શાશ્વત, સનાતન
च – અને
धर्मस्य – ધર્મનો
सुखस्य – સુખનો
ऐकान्तिकस्य – ઐકાંતિક, અખંડ અને પરમ
च – અને

અન્વય

हि अहम् अमृतस्य अव्ययस्य च ब्रह्मणः, शाश्वतस्य च धर्मस्य, ऐकान्तिकस्य सुखस्य च प्रतिष्ठा (अस्मि) ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે ભગવાનની અનન્ય ભક્તિ કરનાર બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે. સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે — ભગવાનની ભક્તિથી બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કેમ થાય? આ અંતિમ શ્લોકમાં ભગવાન તેનું કારણ કહે છે: ‘બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્’ — કારણ કે બ્રહ્મની પ્રતિષ્ઠા (આધાર) હું જ છું.

ભગવાન પોતાને અનેક તત્ત્વોનો આધાર કહે છે. પહેલું — અમૃત અને અવ્યય બ્રહ્મ, જે મુક્ત પુરુષનું ધ્યેય છે. બીજું — શાશ્વત ધર્મ, એટલે એ સનાતન નિયમ અને સાધનમાર્ગ જેનાથી આ ધ્યેય પ્રાપ્ત થાય છે. ત્રીજું — ઐકાંતિક સુખ, એટલે એ પરમ આનંદ જે ક્યારેય ખંડિત થતો નથી, જેમાં દુઃખનો અંશ પણ નથી. આમ ધ્યેય, માર્ગ અને તેનો આનંદ — ત્રણેનું મૂળ ભગવાન જ છે.

વિવિધ આચાર્યોએ આ શ્લોકની વ્યાખ્યા પોતપોતાની દૃષ્ટિથી કરી છે. આચાર્ય શંકર પ્રમાણે અહીં ‘અહમ્’થી તાત્પર્ય પ્રત્યગાત્મા એટલે અંદરના આત્માથી છે, જે સોપાધિક બ્રહ્મનો આધાર નિર્ગુણ બ્રહ્મ છે; જેમ સૂર્યમંડળ સૂર્યના પ્રકાશનો આધાર છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને સ્પષ્ટપણે સાકાર પરમેશ્વરની સર્વોચ્ચતાનું કથન માને છે — બ્રહ્મભાવને પામેલા મુક્ત આત્માનો આધાર પણ ભગવાન જ છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાન વિષ્ણુને જ સૌનો આશ્રય માને છે. આ વ્યાખ્યાઓમાં ભેદ હોવા છતાં એક વાત સૌ સ્વીકારે છે — પરમ સત્ય ભગવાનથી અલગ નથી.

આ શ્લોક સાથે ચૌદમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. અધ્યાયની શરૂઆત સૃષ્ટિની પ્રક્રિયાથી થઈ, પછી ગુણોનાં બંધન, તેનાં લક્ષણો અને ફળ કહ્યાં, પછી ગુણાતીતનાં લક્ષણો, અને અંતે ભક્તિ દ્વારા ભગવાનમાં પ્રતિષ્ઠિત થવાનો માર્ગ. આમ અધ્યાય આપણને પ્રકૃતિના બંધનથી ભગવાનના આશ્રય સુધીની આખી યાત્રા બતાવે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે અનન્ય ભક્તિથી ભક્ત બ્રહ્મભાવ પામે છે; આ શ્લોક તેનું કારણ કહીને ચૌદમા અધ્યાયનું સમાપન કરે છે. પંદરમા અધ્યાયમાં ભગવાન સંસારવૃક્ષ અને પુરુષોત્તમના જ્ઞાનનું વર્ણન કરશે, જે આ જ વિષયને વધુ ઊંડાણ આપે છે.

જીવન-બોધ

આપણે જે અમરતા, ધર્મ અને અખંડ આનંદ શોધીએ છીએ, તેનું મૂળ સ્રોત ભગવાન જ છે. તેમની સાથે જોડાવાથી જ જીવનને કાયમી આધાર મળે છે; બાકીના બધા આધાર બદલાતા અને તૂટતા રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રતિષ્ઠા: આધાર, પાયો, આશ્રય
શાશ્વત ધર્મ: સનાતન ધર્મ, મોક્ષનો નિત્ય માર્ગ
ઐકાંતિક સુખ: અખંડ, નિરપવાદ અને પરમ આનંદ