શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 9

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata .
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ॥

અર્થ

હે ભારત! સત્ત્વગુણ સુખમાં આસક્ત કરે છે, રજોગુણ કર્મમાં; પરંતુ તમોગુણ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં જોડી દે છે.

શબ્દાર્થ

सत्त्वम् – સત્ત્વગુણ
सुखे – સુખમાં
सञ्जयति – આસક્ત કરે છે, જોડી દે છે
रजः – રજોગુણ
कर्मणि – કર્મમાં
भारत – હે ભારત
ज्ञानम् – જ્ઞાનને, વિવેકને
आवृत्य – ઢાંકીને
तु – પરંતુ
तमः – તમોગુણ
प्रमादे – પ્રમાદમાં, અસાવધાનીમાં
सञ्जयति – જોડી દે છે
उत – પણ, નિશ્ચે

અન્વય

भारत, सत्त्वं सुखे सञ्जयति, रजः कर्मणि (सञ्जयति), तमः तु ज्ञानम् आवृत्य प्रमादे सञ्जयति उत ।

સમજૂતી

પાછલા ચાર શ્લોકોમાં ત્રણ ગુણોનું જે વિસ્તૃત વર્ણન થયું, તેને ભગવાન અહીં એક સૂત્રમાં બાંધી દે છે. આ શ્લોક ગુણોને ઓળખવાનું સૌથી સરળ અને વ્યવહારુ માપદંડ છે — દરેક ગુણ જીવને કોઈ એક વસ્તુ સાથે ‘સઞ્જયતિ’ એટલે ચીટકાવી દે છે.

‘સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ’ — સત્ત્વ સુખ સાથે જોડે છે. સાત્ત્વિક અવસ્થામાં મન શાંત, સંતુષ્ટ અને પ્રસન્ન રહે છે, અને જીવ એ શાંત સુખનો રસ લેવા લાગે છે. આ સુખ શુદ્ધ છે, પણ તેના પ્રત્યેની આસક્તિ પણ આસક્તિ જ છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સાધક ધ્યાનના આનંદમાં એટલો રમી જાય કે તેને સેવા કે કર્તવ્ય અડચણરૂપ લાગવા માંડે, તો તે સત્ત્વના બંધનમાં છે.

‘રજઃ કર્મણિ’ — રજ કર્મ સાથે જોડે છે. રજોગુણી વ્યક્તિને ‘કરતા રહેવાનો’ નશો હોય છે. તેની ઓળખ તેના કામ, સિદ્ધિઓ અને વ્યસ્તતા સાથે જોડાઈ જાય છે. ખાલી બેસવું તેને અસહ્ય લાગે છે, અને તે ફળની આશામાં એક પછી એક યોજના ઘડતો રહે છે.

‘જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સઞ્જયતિ’ — તમ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદ સાથે જોડે છે. અહીં ‘તુ’ મહત્ત્વનો છે: સત્ત્વ અને રજ કોઈ હકારાત્મક વસ્તુ (સુખ કે કર્મ) સાથે જોડે છે, પરંતુ તમ પહેલાં વિવેકના પ્રકાશને ઢાંકી દે છે, જેમ વાદળો સૂર્યને ઢાંકે છે, અને પછી વ્યક્તિને અસાવધાની અને કર્તવ્યવિમુખતામાં નાખે છે. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે અહીં ‘પ્રમાદ’નો અર્થ છે સામે ઉપસ્થિત કર્તવ્ય ન કરવું.

આ શ્લોકનો અરીસાની જેમ ઉપયોગ થઈ શકે. દિવસમાં વારંવાર પોતાને પૂછો — આ ક્ષણે હું શેને વળગેલો છું? શાંતિ અને સુખને? કામ અને સિદ્ધિને? કે આળસ અને બેદરકારીને? આ આત્મનિરીક્ષણ જ ગુણોથી ઉપર ઊઠવાની શરૂઆત છે.

એ પણ ધ્યાનમાં રાખવું કે આ ત્રણે અવસ્થાઓ એક જ વ્યક્તિમાં જુદા જુદા સમયે આવતી રહે છે. કોઈ પણ સંપૂર્ણ સાત્ત્વિક, રાજસિક કે તામસિક હોતું નથી; પ્રધાનતા બદલાતી રહે છે, જેમ આગલા શ્લોકમાં કહ્યું છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 6 થી 8માં સત્ત્વ, રજ અને તમનું અલગ અલગ વર્ણન થયું; આ શ્લોક તેનો સંક્ષિપ્ત સાર રજૂ કરે છે. આગલા શ્લોકમાં કહેવાશે કે આ ગુણો એકબીજાને દબાવીને વારાફરતી કેવી રીતે પ્રબળ બને છે.

જીવન-બોધ

દિવસમાં થોડી ક્ષણો થોભીને જુઓ કે તમે આ ક્ષણે સુખ, કર્મ કે પ્રમાદ — શેને વળગેલા છો. પોતાની અવસ્થાને ઓળખવી એ જ તેને બદલવાની પહેલી શરત છે.

મુખ્ય શબ્દો

સઞ્જયતિ: આસક્ત કરે છે, ચીટકાવી દે છે
આવૃત્ય: ઢાંકીને — જેમ વાદળો સૂર્યને
પ્રમાદ: સામે ઉપસ્થિત કર્તવ્યની ઉપેક્ષા