શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 12
અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ
સંસ્કૃત શ્લોક
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥
ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā .
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ॥
અર્થ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રજોગુણ વધતાં લોભ, પ્રવૃત્તિ (સતત ક્રિયાશીલતા), કર્મોનો (સકામ) આરંભ, અશાંતિ અને લાલસા — આ ઉત્પન્ન થાય છે.
શબ્દાર્થ
- लोभः – લોભ, વધુ મેળવવાની ઇચ્છા
- प्रवृत्तिः – સતત ક્રિયાશીલતા, બાહ્ય ચેષ્ટા
- आरम्भः – આરંભ, નવાં ઉદ્યમો શરૂ કરવાં
- कर्मणाम् – કર્મોનો
- अशमः – અશાંતિ, બેચેની
- स्पृहा – લાલસા, તીવ્ર ઇચ્છા
- रजसि – રજોગુણ
- एतानि – આ બધાં
- जायन्ते – ઉત્પન્ન થાય છે
- विवृद्धे – વધતાં
- भरतर्षभ – હે ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુન
અન્વય
भरतर्षभ, रजसि विवृद्धे लोभः प्रवृत्तिः कर्मणाम् आरम्भः अशमः स्पृहा (च) एतानि जायन्ते ।
સમજૂતી
હવે ભગવાન રજોગુણ વધવાનાં પાંચ લક્ષણો કહે છે. પહેલું છે ‘લોભ’ — જે છે તેનાથી સંતોષ ન થવો અને વધુ મેળવવાની ઇચ્છા. આચાર્ય શંકર તેને બીજાનું ધન પોતાનું કરવાની ઇચ્છા પણ કહે છે. બીજું છે ‘પ્રવૃત્તિ’ — મન અને શરીરની સતત બહિર્મુખ હલચલ, કંઈક ને કંઈક કરતા રહેવાની બેચેની.
ત્રીજું છે ‘કર્મણામ્ આરમ્ભઃ’ — નવાં નવાં કામો અને યોજનાઓનો આરંભ, ખાસ કરીને ફળની કામનાથી. રજોગુણી વ્યક્તિ એક કામ પૂરું થાય તે પહેલાં જ બીજાની યોજના ઘડી લે છે. ચોથું છે ‘અશમ’ — મનની અશાંતિ; ‘આ કરું, પછી તે કરું’નો પ્રવાહ ક્યારેય થંભતો નથી. પાંચમું છે ‘સ્પૃહા’ — જોયેલી-સાંભળેલી દરેક વસ્તુ પ્રત્યે લાલસા.
ધ્યાન આપો કે આ બધાં લક્ષણો એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે. લોભથી પ્રવૃત્તિ થાય છે, પ્રવૃત્તિથી નવા આરંભ, આરંભથી અશાંતિ અને અશાંતિથી નવી લાલસાઓ. આ એક ચક્ર છે જે વ્યક્તિને સતત દોડાવતું રહે છે.
આધુનિક જીવનમાં આ લક્ષણો અત્યંત પરિચિત છે — વધુ કમાવાની દોડ, સોશિયલ મીડિયા પર બીજાની વસ્તુઓ જોઈને લાલસા, એકસાથે અનેક કામો, અને છતાં મનમાં અસંતોષ. આ લક્ષણોને ઓળખીને આપણે આપણી અંદર રજનું પ્રમાણ જાણી શકીએ અને સંતોષ, સંયમ તથા નિષ્કામ કર્મ દ્વારા તેને સંતુલિત કરી શકીએ.
સંદર્ભ
પાછલા શ્લોકમાં સત્ત્વવૃદ્ધિનાં લક્ષણો કહ્યાં; અહીં રજોગુણની વૃદ્ધિનાં લક્ષણો છે. આગલા શ્લોકમાં તમોગુણ વધવાનાં લક્ષણો કહેવાશે.
જીવન-બોધ
જ્યારે મનમાં લોભ, બેચેની અને નવી નવી લાલસાઓ ઊઠે, ત્યારે ઓળખો કે રજ વધ્યો છે. એવા સમયે થોભીને સંતોષ અને સંયમનો અભ્યાસ કરો.
મુખ્ય શબ્દો
- લોભ
- વધુ મેળવવાની ઇચ્છા, અસંતોષ
- અશમ
- મનની અશાંતિ
- સ્પૃહા
- વિષયો પ્રત્યે લાલસા
આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક
- ગીતા 14.7 – रजो रागात्मकं विद्धि
- ગીતા 14.8 – तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं
- ગીતા 14.9 – सत्त्वं सुखे सञ्जयति
- ગીતા 14.10 – रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति
- ગીતા 14.11 – सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते
- ગીતા 14.13 – अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह
- ગીતા 14.14 – यदा सत्त्वे प्रवृद्धे
- ગીતા 14.15 – रजसि प्रलयं गत्वा
- ગીતા 14.16 – कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं
- ગીતા 14.17 – सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो