શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 5

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ .
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ॥

અર્થ

હે મહાબાહો! સત્ત્વ, રજ અને તમ — પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણો અવિનાશી દેહી (આત્મા)ને દેહમાં બાંધી દે છે.

શબ્દાર્થ

सत्त्वम् – સત્ત્વગુણ — પ્રકાશ, નિર્મળતા
रजः – રજોગુણ — ક્રિયા, રાગ
तमः – તમોગુણ — જડતા, અજ્ઞાન
इति – આ (ત્રણ)
गुणाः – ગુણો
प्रकृतिसम्भवाः – પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન
निबध्नन्ति – દૃઢપણે બાંધે છે
महाबाहो – હે વિશાળ ભુજાવાળા અર્જુન
देहे – શરીરમાં
देहिनम् – દેહધારી આત્માને
अव्ययम् – અવિનાશી, વિકારરહિત

અન્વય

महाबाहो, सत्त्वं रजः तमः इति प्रकृतिसम्भवाः गुणाः अव्ययं देहिनं देहे निबध्नन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સમગ્ર ચૌદમા અધ્યાયનું મૂળ સૂત્ર છે. ભગવાન પહેલી વાર ત્રણ ગુણોનાં નામ આપે છે — સત્ત્વ, રજ અને તમ — અને તેમનું કાર્ય કહે છે: તેઓ અવિનાશી આત્માને નાશવંત દેહમાં બાંધે છે.

‘ગુણ’ શબ્દના બે અર્થ છે — એક ‘લક્ષણ’ અને બીજો ‘દોરડું’. બંને અર્થ અહીં સાર્થક છે. આ પ્રકૃતિનાં મૂળ લક્ષણો કે શક્તિઓ છે, અને દોરડાની જેમ જીવને બાંધે પણ છે. સાંખ્ય દર્શન પ્રમાણે પ્રકૃતિ આ ત્રણ ગુણોની સામ્યાવસ્થા છે; આ સંતુલન તૂટે ત્યારે સૃષ્ટિ થાય છે. સંસારની દરેક વસ્તુ — ભોજન, વિચાર, કર્મ, વ્યક્તિ — આ ત્રણેનું કોઈ ને કોઈ મિશ્રણ છે.

ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે ભગવાન આત્માને ‘અવ્યય’ કહે છે — તે વિકારરહિત છે, તેમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. તો પ્રશ્ન થાય કે અવિકારી આત્મા બંધાય કેવી રીતે? આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે આ બંધન વાસ્તવિક નથી, તાદાત્મ્યને કારણે છે. સ્ફટિક પાસે લાલ ફૂલ મૂકવાથી તે લાલ દેખાય છે, પણ ખરેખર સ્ફટિક લાલ થતો નથી; તેમ ગુણોના વિકારો આત્મા પર આરોપિત થાય છે. જીવ દેહ અને મનનાં સુખ-દુઃખને પોતાનાં માની લે છે — એ જ બંધન છે.

વિશેષ વાત એ છે કે ભગવાન ત્રણેય ગુણોને બંધનકારક કહે છે, ફક્ત તમ કે રજને નહીં. સત્ત્વગુણ પણ, જે શુભ અને પ્રકાશમય છે, બાંધે છે — સોનાની સાંકળ પણ સાંકળ જ છે. આ ગીતાનો અત્યંત સૂક્ષ્મ ઉપદેશ છે. સત્ત્વ ઊંચે લઈ જાય છે, પણ ધ્યેય તેનાથીય આગળ — ગુણાતીત અવસ્થા — છે.

‘મહાબાહો’ સંબોધનથી ભગવાન અર્જુનને યાદ અપાવે છે કે જે બળવાન ભુજાઓથી તે બહારના શત્રુઓને જીતે છે, તે જ પુરુષાર્થથી તેણે આ સૂક્ષ્મ આંતરિક બંધનોને પણ જીતવાનાં છે. આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન એક-એક ગુણનું સ્વરૂપ અને તેની બાંધવાની રીત સમજાવશે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં કહેવાયું કે સર્વ પ્રાણીઓ પ્રકૃતિમાતા અને ભગવાન-પિતાથી ઉત્પન્ન છે. હવે કહેવાય છે કે પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો તે જન્મેલા જીવને દેહમાં કેવી રીતે બાંધે છે. આગલા ત્રણ શ્લોકો (6–8)માં સત્ત્વ, રજ અને તમનું અલગ અલગ વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

આપણો સ્વભાવ, વિચારો અને ટેવો ત્રણ ગુણોની લીલા છે; આપણે પોતે તેનાથી પર શુદ્ધ ચેતના છીએ. સારપ (સત્ત્વ) અપનાવીએ, પરંતુ તેના અહંકારમાં પણ ન બંધાઈએ — ધ્યેય સૌથી પર જવાનું છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુણ: પ્રકૃતિની મૂળ શક્તિ; ‘દોરડા’ના અર્થમાં બાંધનાર
સત્ત્વ, રજ, તમ: પ્રકાશ-નિર્મળતા, ક્રિયા-રાગ અને જડતા-અજ્ઞાનના ત્રણ ગુણો
દેહી: દેહમાં રહેનાર આત્મા
અવ્યય: જેનો ક્યારેય ક્ષય કે વિકાર ન થાય