શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 3

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham .
sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ॥

અર્થ

હે ભારત! મહદ્‌બ્રહ્મ એટલે મારી મૂળ પ્રકૃતિ જ મારી યોનિ (ગર્ભ ધારણ કરવાનું સ્થાન) છે; તેમાં હું ચેતનરૂપ ગર્ભ સ્થાપું છું. તેમાંથી જ સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે.

શબ્દાર્થ

मम – મારી
योनिः – ગર્ભ ધારણ કરવાનું સ્થાન, ઉત્પત્તિસ્થાન
महत् ब्रह्म – મહાન બ્રહ્મ — મૂળ પ્રકૃતિ
तस्मिन् – તેમાં
गर्भम् – ગર્ભને, ચેતન બીજને
दधामि – સ્થાપું છું
अहम् – હું
सम्भवः – ઉત્પત્તિ
सर्वभूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓની
ततः – તેમાંથી
भवति – થાય છે
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન

અન્વય

भारत, महत् ब्रह्म मम योनिः, तस्मिन् अहं गर्भं दधामि; ततः सर्वभूतानां सम्भवः भवति ।

સમજૂતી

ગુણોની ચર્ચા પહેલાં ભગવાન સમજાવે છે કે જીવ અને પ્રકૃતિનો સંયોગ કેવી રીતે થાય છે. અહીં ‘મહદ્‌બ્રહ્મ’ શબ્દ પરબ્રહ્મ માટે નહીં, પરંતુ મૂળ પ્રકૃતિ માટે વપરાયો છે. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે પ્રકૃતિને ‘મહત્’ એટલા માટે કહી કે તે તમામ કાર્યોથી મોટી અને સૌનું કારણ છે, અને ‘બ્રહ્મ’ એટલા માટે કે તે પોતાના સર્વ વિકારોને પોષે છે, વધારે છે.

ભગવાન આ પ્રકૃતિને પોતાની ‘યોનિ’ કહે છે — માતાના ગર્ભાશય જેવી. તેમાં તેઓ ‘ગર્ભ’ સ્થાપે છે. આ ગર્ભ શું છે? તે ચેતન તત્ત્વ છે — ક્ષેત્રજ્ઞ અથવા જીવાત્માઓનો સમૂહ (સાતમા અધ્યાયની ‘પરા પ્રકૃતિ’). જડ પ્રકૃતિ એકલી કશું ઉત્પન્ન કરી શકતી નથી; જ્યારે ભગવાનની ચેતન શક્તિ તેની સાથે જોડાય છે, ત્યારે જ સૃષ્ટિ શરૂ થાય છે.

આ ઉપમા સુંદર અને ગહન છે. જેમ સંસારમાં માતા-પિતાના સંયોગથી સંતાન જન્મે છે, તેમ વિશ્વસ્તરે ઈશ્વરની ચેતના અને પ્રકૃતિની જડ શક્તિના સંયોગથી બ્રહ્માથી લઈને તણખલા સુધીનાં સર્વ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભગવાન સૃષ્ટિના માત્ર દર્શક નથી, પણ તેના મૂળ કારણ અને નિયંતા છે.

આ શ્લોકનું મહત્ત્વ એ છે કે જો દરેક જીવ ભગવાનના બીજમાંથી જન્મ્યો છે, તો સર્વ પ્રાણીઓ એક જ પરિવારનાં સભ્યો છે. વળી, પ્રકૃતિમાતામાંથી જન્મ્યા હોવાથી દરેક દેહમાં પ્રકૃતિના ગુણો સ્વાભાવિક રીતે રહેલા છે — અહીંથી જ આગળના ગુણ-વિવેચનની ભૂમિકા બંધાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં જ્ઞાનના ફળરૂપે સૃષ્ટિ-પ્રલયમાંથી મુક્તિ બતાવી; હવે ભગવાન પોતે સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા સમજાવે છે. આગલા શ્લોકમાં આ જ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરીને તેઓ કહે છે કે સર્વ યોનિઓમાં પ્રકૃતિ માતા અને તેઓ પોતે પિતા છે.

જીવન-બોધ

આપણું અસ્તિત્વ ભગવાનની ચેતના અને પ્રકૃતિના સંયોગથી છે; શરીર પ્રકૃતિનું છે, પણ અંદરનો ચેતન અંશ ઈશ્વરનો છે. આ સમજથી આપણે પોતાનામાં અને બીજામાં રહેલી દિવ્યતાનો આદર કરતાં શીખીએ છીએ.

મુખ્ય શબ્દો

મહદ્‌બ્રહ્મ: મૂળ પ્રકૃતિ, જે સૌનું કારણ અને સૌથી વિશાળ છે
યોનિ: ઉત્પત્તિનું સ્થાન, ગર્ભ
ગર્ભ: ભગવાને પ્રકૃતિમાં સ્થાપેલું ચેતન બીજ