શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 16

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam .
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ॥

અર્થ

(જ્ઞાનીઓ) સત્કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહે છે; રજોગુણ (થી થયેલાં કર્મો)નું ફળ દુઃખ છે અને તમોગુણનું ફળ અજ્ઞાન છે.

શબ્દાર્થ

कर्मणः – કર્મનું
सुकृतस्य – શુભ, સાત્ત્વિક (કર્મ)નું
आहुः – કહે છે
सात्त्विकम् – સાત્ત્વિક, સુખ અને જ્ઞાનયુક્ત
निर्मलम् – નિર્મળ, શુદ્ધ
फलम् – ફળ
रजसः – રજોગુણ (થી થયેલાં કર્મો)નું
तु – પરંતુ
फलम् – ફળ
दुःखम् – દુઃખ
अज्ञानम् – અજ્ઞાન
तमसः – તમોગુણ (થી થયેલાં કર્મો)નું
फलम् – ફળ

અન્વય

सुकृतस्य कर्मणः फलं सात्त्विकं निर्मलम् आहुः; रजसः तु फलं दुःखम्, तमसः फलम् अज्ञानम् ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને કહ્યું કે મૃત્યુ સમયના ગુણ પ્રમાણે ગતિ થાય છે. હવે તેઓ સામાન્ય જીવનમાં થયેલાં કર્મોનાં ફળનો નિયમ કહે છે. ‘આહુઃ’ — ‘કહે છે’ — શબ્દથી ભગવાન સંકેત કરે છે કે આ ફક્ત તેમનો મત નથી, ઋષિઓ અને શાસ્ત્રોનો પણ નિર્ણય છે.

‘સુકૃત’ એટલે સાત્ત્વિક કર્મ — જે કર્તવ્ય સમજીને, ફળાસક્તિ વિના, શુદ્ધ ભાવથી થાય છે — તેનું ફળ પણ ‘સાત્ત્વિક અને નિર્મળ’ હોય છે. એવાં કર્મોથી મન શુદ્ધ થાય છે, સાચું સુખ અને જ્ઞાન મળે છે, અને કોઈ પસ્તાવો રહેતો નથી.

રાજસિક કર્મોનું ફળ ‘દુઃખ’ છે. આ સાંભળીને આશ્ચર્ય થાય, કારણ કે રાજસિક કર્મો તો સુખની ઇચ્છાથી જ થાય છે. પણ ભગવાન કહે છે કે તેનું અંતિમ પરિણામ દુઃખ જ હોય છે. કારણ — કામનાથી થયેલાં કર્મોમાં તણાવ, સ્પર્ધા, ચિંતા, નુકસાનનો ભય અને ફળ ન મળવાની નિરાશા ભરેલી હોય છે; અને ફળ મળે તોય તે ક્ષણિક હોય છે અને નવી તૃષ્ણા જગાડે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં કારણના ગુણો કાર્યમાં દેખાય છે — રજ દુઃખરૂપ છે, તેથી તેનું ફળ પણ દુઃખ છે.

તામસિક કર્મોનું ફળ ‘અજ્ઞાન’ છે — એવાં કર્મો બુદ્ધિને વધુ કુંઠિત કરે છે, જેથી વ્યક્તિ વધુ ગાઢ અંધકારમાં ચાલ્યો જાય છે. આમ દરેક ગુણ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ ફળ આપે છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં મૃત્યુ સમયના ગુણોનું ફળ કહ્યું; અહીં જીવનમાં થયેલાં કર્મોનાં ફળ ગુણો પ્રમાણે કહ્યાં છે. આગલા શ્લોકમાં કહ્યું છે કે દરેક ગુણમાંથી શું ઉત્પન્ન થાય છે.

જીવન-બોધ

કર્મનું ફળ તેની પાછળના ભાવથી નક્કી થાય છે. શુદ્ધ ભાવે કરેલું કર્મ શાંતિ આપે છે, કામનાથી કરેલું તણાવ, અને બેદરકારીથી કરેલું ભ્રમ — તેથી કર્મની સાથે ભાવને પણ સુધારો.

મુખ્ય શબ્દો

સુકૃત: શુભ, સાત્ત્વિક કર્મ
નિર્મળ ફળ: શુદ્ધ ફળ — સાચું સુખ અને જ્ઞાન