શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 13

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aprakāśo.apravṛttiśca pramādo moha eva ca .
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ॥

અર્થ

હે કુરુનંદન! તમોગુણ વધતાં અપ્રકાશ (વિવેકનો અભાવ), અપ્રવૃત્તિ (કર્મમાં અરુચિ), પ્રમાદ અને મોહ — આ ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

अप्रकाशः – પ્રકાશનો અભાવ, વિવેકહીનતા
अप्रवृत्तिः – કર્મમાં અરુચિ, નિષ્ક્રિયતા
च – અને
प्रमादः – અસાવધાની, કર્તવ્યની ઉપેક્ષા
मोहः – મોહ, ભ્રમ
एव च – અને પણ
तमसि – તમોગુણ
एतानि – આ બધાં
जायन्ते – ઉત્પન્ન થાય છે
विवृद्धे – વધતાં
कुरुनन्दन – હે કુરુવંશને આનંદ આપનાર અર્જુન

અન્વય

कुरुनन्दन, तमसि विवृद्धे अप्रकाशः अप्रवृत्तिः च प्रमादः मोहः एव च एतानि जायन्ते ।

સમજૂતી

હવે તમોગુણની વૃદ્ધિનાં ચાર લક્ષણો કહેવાય છે. ધ્યાન આપવા જેવું છે કે તમનાં લક્ષણો સત્ત્વ અને રજ બંનેથી ઊલટાં છે — સત્ત્વનું લક્ષણ ‘પ્રકાશ’ હતું, તમનું ‘અપ્રકાશ’; રજનું લક્ષણ ‘પ્રવૃત્તિ’ હતું, તમનું ‘અપ્રવૃત્તિ’.

‘અપ્રકાશ’ — બુદ્ધિમાં અંધારું છવાઈ જવું. ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં વ્યક્તિ બરાબર જોઈ-સમજી શકતો નથી; વાંચેલી વાત મનમાં બેસતી નથી, સાચો નિર્ણય થઈ શકતો નથી. ‘અપ્રવૃત્તિ’ — કોઈ પણ કામમાં મન ન લાગવું, ઊઠવા-બેસવામાં પણ ભારેપણું, ઉત્સાહનો સંપૂર્ણ અભાવ.

‘પ્રમાદ’ — અસાવધાની; વ્યક્તિ જાણતો હોવા છતાં કર્તવ્ય ટાળે છે, ભૂલો કરે છે, જરૂરી વાતો ભૂલી જાય છે. ‘મોહ’ — ભ્રમ, જેમાં વ્યક્તિ ખોટાને સાચું અને સાચાને ખોટું માની બેસે છે. મોહ તમનું સૌથી ગાઢ રૂપ છે, કારણ કે તેમાં વ્યક્તિને પોતાની ભૂલની પણ ખબર પડતી નથી.

આ લક્ષણોને ઓળખવાં અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે તમ ચૂપચાપ વધે છે. તેનો ઉપાય છે — થોડો પણ ઉદ્યમ શરૂ કરવો, શરીરને સક્રિય રાખવું, સાત્ત્વિક આહાર લેવો, સત્સંગ અને સ્વાધ્યાય કરવો. રજ વડે તમને કાપી શકાય છે, અને પછી સત્ત્વ વડે રજને.

સંદર્ભ

શ્લોક 11 અને 12માં સત્ત્વ અને રજ વધવાનાં લક્ષણો કહ્યાં; અહીં તમનાં. આગલા શ્લોકો (14–15)માં કહેવાશે કે મૃત્યુ સમયે કયો ગુણ પ્રબળ હોય તો જીવની શી ગતિ થાય છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મનમાં ધુમ્મસ, કર્મમાં અરુચિ અને કર્તવ્યોમાં બેદરકારી દેખાય, ત્યારે સમજો કે તમ વધ્યો છે. એવા સમયે નાનું સાર્થક કાર્ય શરૂ કરી દેવું એ જ તેમાંથી બહાર નીકળવાનો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અપ્રકાશ: વિવેકનો અભાવ, બુદ્ધિનો અંધકાર
અપ્રવૃત્તિ: નિષ્ક્રિયતા, ઉદ્યમમાં અરુચિ
મોહ: ભ્રમ — ખોટાને સાચું માનવું