શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 6

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam .
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ॥

અર્થ

હે નિષ્પાપ અર્જુન! તે ત્રણેમાં સત્ત્વગુણ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશ કરનારો અને વિકારરહિત છે; તે સુખની આસક્તિથી અને જ્ઞાનની આસક્તિથી (જીવને) બાંધે છે.

શબ્દાર્થ

तत्र – તે (ત્રણ ગુણો)માં
सत्त्वम् – સત્ત્વગુણ
निर्मलत्वात् – નિર્મળ, સ્વચ્છ હોવાથી
प्रकाशकम् – પ્રકાશ કરનારો, જ્ઞાન પ્રગટાવનારો
अनामयम् – વિકારરહિત, રોગ કે ઉપદ્રવ વિનાનો
सुखसङ्गेन – સુખની આસક્તિથી
बध्नाति – બાંધે છે
ज्ञानसङ्गेन – જ્ઞાનની આસક્તિથી
च – અને
अनघ – હે નિષ્પાપ અર્જુન

અન્વય

अनघ, तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकम् अनामयं (च); (तत्) सुखसङ्गेन ज्ञानसङ्गेन च बध्नाति ।

સમજૂતી

ત્રણ ગુણોમાં સૌથી પહેલાં ભગવાન સત્ત્વગુણનું વર્ણન કરે છે. તેનાં ત્રણ લક્ષણો કહ્યાં છે — તે ‘નિર્મળ’ છે, ‘પ્રકાશક’ છે અને ‘અનામય’ છે. જેમ સ્વચ્છ કાચમાંથી પ્રકાશ અવરોધ વિના પસાર થાય છે, તેમ સત્ત્વપ્રધાન મનમાં આત્માનો ચૈતન્ય-પ્રકાશ સ્પષ્ટ ઝળકે છે. તેથી સાત્ત્વિક વ્યક્તિમાં વિવેક, સ્પષ્ટતા, શાંતિ અને પ્રસન્નતા દેખાય છે.

‘અનામય’નો અર્થ છે ઉપદ્રવ કે વિકારથી રહિત. રજોગુણ બેચેની લાવે છે અને તમોગુણ ભારેપણું; સત્ત્વ સ્વસ્થ, હળવો અને શાંત હોય છે. મન અને શરીર બંનેના આરોગ્ય સાથે તેનો સંબંધ છે.

છતાં — અને આ જ શ્લોકનો મર્મ છે — આટલો શ્રેષ્ઠ ગુણ પણ બંધનનું કારણ બને છે. કેવી રીતે? ‘સુખસઙ્ગેન જ્ઞાનસઙ્ગેન ચ’ — સુખની આસક્તિ અને જ્ઞાનની આસક્તિથી. સાત્ત્વિક વ્યક્તિને શાંતિ અને આનંદ ગમે છે, અને તે એ સુખને વળગી રહે છે. તેને પોતાના જ્ઞાન, વિદ્યા, સમજણ પર અભિમાન થવા લાગે છે — ‘હું સુખી છું, હું જ્ઞાની છું’. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે સુખ અને જ્ઞાન ખરેખર મન (ક્ષેત્ર)ના ધર્મો છે; જ્યારે આત્મા તેમને પોતાના માને છે, ત્યારે તે પણ એક સૂક્ષ્મ બંધન બની જાય છે.

અહીં ‘જ્ઞાન’થી તાત્પર્ય મનની વૃત્તિરૂપ જ્ઞાન છે, આત્મસ્વરૂપ શુદ્ધ ચૈતન્ય નહીં. વિદ્વત્તાનો અહંકાર, શાસ્ત્રચર્ચાનો રસ, પોતાની સાત્ત્વિકતા પર ગર્વ — આ બધું સાધકને તેના અંતિમ ધ્યેય પહેલાં જ અટકાવી શકે છે.

‘અનઘ’ — નિષ્પાપ — સંબોધનથી ભગવાન સંકેત કરે છે કે અર્જુન જેવા પવિત્ર હૃદયવાળા માટે સૌથી મોટો ભય તામસિક પાપ નહીં, પરંતુ સાત્ત્વિક આસક્તિ જ છે. સત્ત્વને સીડી બનાવવાનો છે, ઘર નહીં.

સંદર્ભ

પાંચમા શ્લોકમાં કહ્યું કે ત્રણેય ગુણો બાંધે છે; હવે પહેલો ગુણ સત્ત્વ કેવી રીતે બાંધે છે તે બતાવ્યું. આગલા શ્લોકમાં રજોગુણ અને પછી તમોગુણની બાંધવાની રીત કહેવાશે.

જીવન-બોધ

શાંતિ, આનંદ અને જ્ઞાન ખૂબ મૂલ્યવાન છે, પરંતુ તેને વળગી રહેવું કે તેના પર ગર્વ કરવો એ સૂક્ષ્મ બંધન છે. સારપને નમ્રતાથી જીવો અને તેને આત્મા સુધી પહોંચવાની સીડી માનો.

મુખ્ય શબ્દો

નિર્મળત્વ: સ્વચ્છતા, જેથી આત્માનો પ્રકાશ અવરોધ વિના ઝળકે
પ્રકાશક: જ્ઞાન અને સ્પષ્ટતા પ્રગટાવનાર
અનામય: વિકાર, રોગ અને ઉપદ્રવથી રહિત
સુખસંગ, જ્ઞાનસંગ: સુખ અને જ્ઞાન પ્રત્યેની આસક્તિ — સત્ત્વનું બંધન