શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 18

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ .
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ॥

અર્થ

સત્ત્વગુણમાં સ્થિત પુરુષો ઉપર (ઉચ્ચ લોકોમાં) જાય છે, રજોગુણી મધ્યમાં (મનુષ્યલોકમાં) રહે છે, અને નિકૃષ્ટ ગુણની વૃત્તિઓમાં સ્થિત તામસી લોકો નીચે (અધોગતિમાં) જાય છે.

શબ્દાર્થ

ऊर्ध्वम् – ઉપર, ઉચ્ચ લોકોમાં
गच्छन्ति – જાય છે
सत्त्वस्थाः – સત્ત્વગુણમાં સ્થિત
मध्ये – વચ્ચે, મનુષ્યલોકમાં
तिष्ठन्ति – રહે છે
राजसाः – રજોગુણી લોકો
जघन्यगुणवृत्तिस्थाः – નિકૃષ્ટ ગુણ (તમ)ની વૃત્તિઓમાં સ્થિત
अधः – નીચે
गच्छन्ति – જાય છે
तामसाः – તમોગુણી લોકો

અન્વય

सत्त्वस्थाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति, जघन्यगुणवृत्तिस्थाः तामसाः अधः गच्छन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગુણો અને ગતિના સમગ્ર વિવેચનનો સાર છે. ભગવાન જીવોની ત્રણ દિશાઓ કહે છે — ઊર્ધ્વ, મધ્ય અને અધઃ. ‘સત્ત્વસ્થાઃ’ — જેઓ સત્ત્વમાં સ્થિત છે, જેમના જીવનમાં સત્ત્વ સ્થાયી રીતે પ્રધાન છે — તેઓ ઉપર તરફ જાય છે, એટલે ઉચ્ચ અને પવિત્ર લોકોને પામે છે, અને આધ્યાત્મિક રીતે પણ ઉન્નત થતા જાય છે.

‘મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ’ — રાજસિક લોકો વચ્ચે ‘રોકાય’ છે. ‘તિષ્ઠન્તિ’ શબ્દ ધ્યાન આપવા જેવો છે — તેઓ ન ઉપર ઊઠે છે, ન સંપૂર્ણ પડે છે; કર્મ અને ફળના ચક્રમાં મનુષ્યલોકમાં જ ફરતા રહે છે. તેમની વ્યસ્તતા તેમને ક્યાંય પહોંચાડતી નથી, ફક્ત ત્યાં જ ફેરવતી રહે છે.

‘જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થાઃ’ — તમને ‘જઘન્ય’ એટલે નિકૃષ્ટ ગુણ કહ્યો છે. તેની વૃત્તિઓ — આળસ, પ્રમાદ, મોહ — માં સ્થિત તામસી લોકો ‘અધઃ’ નીચે જાય છે, એટલે નિમ્ન યોનિઓમાં જન્મે છે.

આ શ્લોક ફક્ત મૃત્યુ પછીની ગતિ જ નહીં, આ જીવનની દિશા પણ બતાવે છે. દરરોજ આપણું મન કાં તો ઉપર ઊઠે છે, કાં એક જ જગ્યાએ ફરે છે, કાં નીચે પડે છે. છતાં આગલા શ્લોકો સંકેત કરે છે કે સર્વોચ્ચ લોકો પણ ગુણોની અંદર જ છે. વાસ્તવિક મુક્તિ તો આ ત્રણે દિશાઓથી પર જવામાં છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 14 થી 17માં ગુણોનાં ફળ અને ગતિનું વર્ણન થયું; આ શ્લોક તેનો સાર છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન ગુણોથી પર જવાનો માર્ગ બતાવે છે.

જીવન-બોધ

દરરોજ પોતાને પૂછો — મારું જીવન ઉપર ઊઠે છે, એક જ ચક્રમાં ફરે છે, કે નીચે પડે છે? દિશા બદલવી આપણા પોતાના હાથમાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

સત્ત્વસ્થ: જે સત્ત્વમાં સ્થિર રીતે સ્થિત છે
જઘન્ય ગુણ: નિકૃષ્ટ ગુણ — તમોગુણ
ઊર્ધ્વ, મધ્ય, અધઃ: ઉન્નતિ, ચક્ર અને પતનની ત્રણ ગતિઓ