શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 11

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvadvāreṣu dehe.asminprakāśa upajāyate .
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ॥

અર્થ

જ્યારે આ શરીરનાં સર્વ દ્વારો (ઇન્દ્રિયો)માં પ્રકાશ એટલે જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે જાણવું કે સત્ત્વગુણ વધેલો છે.

શબ્દાર્થ

सर्वद्वारेषु – સર્વ દ્વારોમાં, સર્વ ઇન્દ્રિયોમાં
देहे – શરીરમાં
अस्मिन् – આ
प्रकाशः – પ્રકાશ, સ્પષ્ટતા
उपजायते – ઉત્પન્ન થાય છે
ज्ञानम् – જ્ઞાન, વિવેક
यदा – જ્યારે
तदा – ત્યારે
विद्यात् – જાણવું જોઈએ
विवृद्धम् – વધેલો
सत्त्वम् – સત્ત્વગુણ
इति उत – એમ, નિશ્ચે

અન્વય

यदा अस्मिन् देहे सर्वद्वारेषु प्रकाशः ज्ञानम् उपजायते, तदा सत्त्वं विवृद्धम् इति उत विद्यात् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ગુણો વારાફરતી પ્રબળ બને છે. પરંતુ આપણને કેવી રીતે ખબર પડે કે આ સમયે કયો ગુણ પ્રધાન છે? એ માટે ભગવાન દરેક ગુણનાં ઓળખચિહ્નો કહે છે, અને શરૂઆત સત્ત્વથી કરે છે.

શરીરને એક નગરની જેમ જોવાયું છે જેનાં ‘દ્વાર’ છે — આંખ, કાન, નાક, જીભ, ત્વચા તથા મન અને બુદ્ધિ. જ્યારે આ સર્વ દ્વારોમાં ‘પ્રકાશ’ ફેલાય છે, ત્યારે સમજવું કે સત્ત્વ વધ્યો છે. આ પ્રકાશનો અર્થ છે સ્પષ્ટતા અને જાગૃતિ: આંખો વસ્તુને સાચા રૂપે જુએ છે, કાન ધ્યાનથી સાંભળે છે, મન શાંત અને એકાગ્ર રહે છે, અને બુદ્ધિ સાચા-ખોટાનો યોગ્ય નિર્ણય કરી શકે છે.

આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે આ પ્રકાશ બુદ્ધિની એ વૃત્તિ છે જે જ્ઞાનરૂપે પ્રગટે છે. સાત્ત્વિક અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો વિષયો પાછળ દોડતી નથી, પરંતુ બુદ્ધિને અધીન રહીને સત્યને ગ્રહણ કરે છે. વ્યક્તિમાં હળવાશ, પ્રસન્નતા અને કર્તવ્ય પ્રત્યે સ્પષ્ટતા આવે છે.

વ્યવહારમાં, જ્યારે આપણે સહજ રીતે સારા વિચારો કરવા લાગીએ, કોઈ શાસ્ત્ર કે ઉપદેશનો અર્થ તરત સમજાવા લાગે, બીજાઓ પ્રત્યે કરુણા અને ધીરજ વધે — તો આ સત્ત્વની વૃદ્ધિનાં ચિહ્નો છે. આવી ક્ષણોનો સદુપયોગ સાધના, અધ્યયન અને સેવા માટે કરવો જોઈએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગુણોના વારાફરતી પ્રબળ થવાની વાત કહી; અહીં સત્ત્વની વૃદ્ધિનાં લક્ષણો કહ્યાં. આગલા બે શ્લોકોમાં રજ અને તમની વૃદ્ધિનાં લક્ષણો કહેવાશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મન સ્પષ્ટ, ઇન્દ્રિયો સજાગ અને હૃદય શાંત હોય, ત્યારે ઓળખો કે સત્ત્વ વધ્યો છે અને એ સમયને સારાં કાર્યો, અધ્યયન અને ધ્યાનમાં વાપરો.

મુખ્ય શબ્દો

દ્વાર: શરીરનાં જ્ઞાનદ્વાર — ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ
પ્રકાશ: સ્પષ્ટતા અને જાગૃતિ — સત્ત્વનું લક્ષણ