શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 8

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām .
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ॥

અર્થ

અને હે ભારત! તમોગુણને અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણ, જે સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરનારો છે. તે પ્રમાદ, આળસ અને નિદ્રા દ્વારા જીવને બાંધે છે.

શબ્દાર્થ

तमः – તમોગુણ
तु – અને, પરંતુ
अज्ञानजम् – અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન
विद्धि – જાણ
मोहनम् – મોહિત કરનાર, ભ્રમમાં નાખનાર
सर्वदेहिनाम् – સર્વ દેહધારીઓને
प्रमाद – અસાવધાની, કર્તવ્યની ઉપેક્ષા
आलस्य – આળસ, ઉદ્યમનો અભાવ
निद्राभिः – નિદ્રા (વગેરે) દ્વારા
तत् – તે
निबध्नाति – બાંધે છે
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન

અન્વય

भारत, तमः तु अज्ञानजं सर्वदेहिनां मोहनं विद्धि; तत् प्रमादालस्यनिद्राभिः निबध्नाति ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન ત્રીજા ગુણ, તમોગુણ,નું વર્ણન કરે છે. ‘તુ’ શબ્દથી તેઓ તમને સત્ત્વ અને રજથી જુદો પાડે છે — સત્ત્વ પ્રકાશ આપે છે, રજ ગતિ આપે છે, પણ તમ બંનેને ઢાંકી દે છે. તેને ‘અજ્ઞાનજ’ કહ્યો છે, એટલે કે તેનું મૂળ અજ્ઞાન છે. જ્યાં વિવેક નથી ત્યાં તમ ફૂલેફાલે છે; અને તમ જેટલો વધે, અજ્ઞાન એટલું ગાઢ બને છે.

‘મોહનં સર્વદેહિનામ્’ — તે સર્વ દેહધારીઓને મોહમાં નાખે છે. મોહ એટલે સાચું-ખોટું, નિત્ય-અનિત્ય, કર્તવ્ય-અકર્તવ્યને બરાબર ન જોઈ શકવું. તમોગુણી વ્યક્તિને પોતાનું હિત-અહિત પણ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી; તે વસ્તુઓને જેવી છે તેવી નહીં, પરંતુ ઊંધી રીતે જુએ છે.

તમ ત્રણ સાધનો દ્વારા બાંધે છે. પહેલું છે ‘પ્રમાદ’ — અસાવધાની, જે કરવું જોઈએ તે ભૂલી જવું કે ટાળવું, અને જે ન કરવું જોઈએ તેમાં લાગી જવું. બીજું છે ‘આળસ’ — ઉદ્યમમાં અરુચિ, શરીર અને મનનું ભારેપણું, ‘પછી કરીશું’ની વૃત્તિ. ત્રીજું છે ‘નિદ્રા’ — જરૂર કરતાં વધુ ઊંઘવું, અને વ્યાપક અર્થમાં માનસિક સુસ્તી અને બેભાનપણામાં જીવવું.

રજોગુણ ઓછામાં ઓછું વ્યક્તિને કર્મમાં જોડે છે, પરંતુ તમોગુણ તેને જડતામાં ડુબાડે છે. તેથી સાધનાના ક્રમમાં પહેલાં તમને રજ વડે જીતવો પડે — આળસ છોડીને ઉદ્યમ કરવો — પછી રજને સત્ત્વ વડે, અને અંતે સત્ત્વથી પણ ઉપર ઊઠવું.

આ શ્લોક આજના જીવનમાં પણ અત્યંત પ્રાસંગિક છે. કલાકો નિરુદ્દેશ્ય સમય વેડફવો, જરૂરી કામ ટાળતા રહેવું, નશા કે અતિ-મનોરંજનમાં ડૂબેલા રહેવું — આ બધાં તમોગુણનાં જ આધુનિક રૂપો છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા અને સાતમા શ્લોકમાં સત્ત્વ અને રજનાં બંધન કહ્યાં; અહીં તમનું બંધન કહીને ત્રિગુણ-વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા શ્લોકમાં ત્રણે ગુણોનું કાર્ય સંક્ષેપમાં એકસાથે કહેવાશે.

જીવન-બોધ

અસાવધાની, આળસ અને અતિનિદ્રા જીવનની ઊર્જાને ચુપચાપ નષ્ટ કરે છે. સજાગ રહેવું, સમયસર ઊઠવું અને કર્તવ્ય ટાળવાનું છોડવું એ તમોગુણમાંથી મુક્તિનું પહેલું પગથિયું છે.

મુખ્ય શબ્દો

અજ્ઞાનજ: અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન
મોહન: વિવેકને ઢાંકીને ભ્રમમાં નાખનાર
પ્રમાદ: અસાવધાની, કર્તવ્યની ઉપેક્ષા
આળસ: ઉદ્યમનો અભાવ, સુસ્તી