શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14, શ્લોક 15

અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate .
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ॥

અર્થ

રજોગુણની વૃદ્ધિમાં મૃત્યુ પામીને જીવ કર્મોમાં આસક્ત મનુષ્યોમાં જન્મે છે; અને તમોગુણની વૃદ્ધિમાં મરનાર મૂઢ યોનિઓ (પશુ, કીટ વગેરે)માં જન્મે છે.

શબ્દાર્થ

रजसि – રજોગુણ (ની વૃદ્ધિ)માં
प्रलयम् – મૃત્યુને
गत्वा – પામીને
कर्मसङ्गिषु – કર્મોમાં આસક્ત (મનુષ્યો)માં
जायते – જન્મે છે
तथा – એ જ રીતે
प्रलीनः – મરેલો
तमसि – તમોગુણ (ની વૃદ્ધિ)માં
मूढयोनिषु – મૂઢ યોનિઓમાં, વિવેકહીન જીવોમાં
जायते – જન્મે છે

અન્વય

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते; तथा तमसि प्रलीनः मूढयोनिषु जायते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સત્ત્વની પ્રધાનતામાં મૃત્યુનું ફળ કહ્યું; અહીં રજ અને તમનું. જો મૃત્યુ સમયે રજોગુણ પ્રબળ હોય, તો જીવ ‘કર્મસઙ્ગિષુ’ — કર્મોમાં આસક્ત લોકો વચ્ચે, એટલે કે મનુષ્યલોકમાં જન્મે છે. ત્યાં તે ફરી ઇચ્છાઓ, મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ અને વ્યસ્તતાથી ભરેલા વાતાવરણમાં જન્મ પામે છે, જે તેની રાજસિક વાસનાઓને અનુરૂપ છે.

જો તમોગુણ પ્રબળ હોય, તો જીવ ‘મૂઢયોનિષુ’ — પશુ, પક્ષી, કીટ, વૃક્ષ વગેરે વિવેકહીન યોનિઓમાં જન્મે છે. આ યોનિઓમાં બુદ્ધિનો વિકાસ મર્યાદિત હોય છે અને આત્મોન્નતિ માટે સાધનાની તક લગભગ નથી હોતી. આ તમના સ્વભાવને અનુરૂપ જ છે — જેણે જીવનભર વિવેકને ઢાંક્યો, તેને વિવેકરહિત દેહ મળે છે.

અહીં સમજવું જોઈએ કે આ સજા નથી, પરંતુ કુદરતી નિયમ છે. જેમ બીજ પ્રમાણે વૃક્ષ ઊગે છે, તેમ અંતિમ ક્ષણના ગુણ પ્રમાણે આગલો જન્મ થાય છે. ભગવાન કોઈનો દ્વેષ કરતા નથી; જીવ પોતે જ પોતાના ગુણો દ્વારા પોતાનું ભવિષ્ય ઘડે છે.

આ શ્લોકથી મનુષ્યજીવનનું મૂલ્ય પણ સ્પષ્ટ થાય છે. મનુષ્ય યોનિ જ એ તક છે જ્યાં જીવ વિવેકથી ગુણોને ઓળખીને તેનાથી ઉપર ઊઠી શકે છે. આ તકને આળસ અને ભોગમાં વેડફવી એ સૌથી મોટી હાનિ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સત્ત્વપ્રધાન મૃત્યુનું ફળ કહ્યું; આ શ્લોક રજ અને તમનું ફળ કહીને વિષય પૂરો કરે છે. આગલા શ્લોકમાં ત્રણ ગુણો પ્રમાણે થયેલાં કર્મોનાં ફળ કહ્યાં છે.

જીવન-બોધ

આપણું ભવિષ્ય આપણા આજના ગુણોથી ઘડાય છે. મનુષ્યજન્મ અત્યંત દુર્લભ છે; તેને આળસ અને ભોગમાં ન વેડફતાં આત્મોન્નતિમાં લગાડવો જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મસંગી: કર્મો અને તેનાં ફળોમાં આસક્ત મનુષ્યો
મૂઢયોનિ: વિવેકહીન યોનિઓ — પશુ, કીટ, વૃક્ષ વગેરે