મધુસૂદન — મધુ દૈત્યનો સંહાર કરનારા

સૃષ્ટિના આરંભે ભગવાન વિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભ નામના દૈત્યોનો વધ કર્યો, તેથી તેઓ "મધુસૂદન" કહેવાયા. ગીતામાં અર્જુન આ નામથી ભગવાનને ઘણી વાર સંબોધે છે.

"સૂદન"નો અર્થ છે નાશ કરનાર. મધુસૂદન એ છે જેમણે મધુ નામના દૈત્યનો સંહાર કર્યો. આ કથા પુરાણો અને મહાભારતમાં આવે છે. પ્રલય પછી જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં યોગનિદ્રામાં હતા અને તેમના નાભિકમળ પર બ્રહ્માજી બિરાજમાન હતા, ત્યારે મધુ અને કૈટભ નામના બે બળવાન દૈત્યો પ્રગટ થયા અને બ્રહ્માજીને મારવા તથા વેદો છીનવી લેવા દોડ્યા. બ્રહ્માજીની પ્રાર્થનાથી ભગવાન જાગ્યા, તેમની સાથે લાંબું યુદ્ધ કર્યું અને અંતે બંનેનો વધ કરીને સૃષ્ટિનું રક્ષણ કર્યું.

શ્રીકૃષ્ણ પોતે વિષ્ણુના પૂર્ણ અવતાર છે, તેથી આ નામ તેમના માટે પણ વપરાય છે. ભગવદ્ ગીતામાં અર્જુન તેમને અનેક વાર મધુસૂદન કહે છે — પહેલા અધ્યાયમાં, બીજા અધ્યાયમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ સામે લડવામાં સંકોચ કરે છે ત્યારે, છઠ્ઠા અધ્યાયમાં મનની ચંચળતાની વાત કરતાં, અને આઠમા અધ્યાયના પ્રશ્નોમાં. સંજય પણ કહે છે કે શોકમગ્ન અર્જુનને મધુસૂદને આ વચનો કહ્યાં.

ભક્તિ પરંપરામાં આ નામનો એક આંતરિક અર્થ પણ કહેવાય છે — ભગવાન આપણી અંદરના મોહ, અહંકાર અને આસક્તિ રૂપી અસુરોનો પણ નાશ કરે છે. પ્રસિદ્ધ અદ્વૈત આચાર્ય મધુસૂદન સરસ્વતીએ ગીતા પર "ગૂઢાર્થ દીપિકા" ટીકા લખી હતી અને તેઓ કૃષ્ણભક્તિ માટે પણ જાણીતા છે.

Name Sa

मधुसूदन

Name Roman

Madhusudana

Meaning

મધુ દૈત્યનો સંહાર કરનારા

Gita Refs

1.35, 2.4, 6.33, 8.2

Source

Mahabharata; Puranas (Madhu-Kaitabha episode)