બાંકે બિહારી — ત્રિભંગ મુદ્રામાં વૃંદાવનના વિહારી

"બાંકે બિહારી"નો અર્થ છે ત્રણ જગ્યાએથી વળાંક લઈ (ત્રિભંગ) ઊભા રહીને લીલા-વિહાર કરનાર પ્રભુ. વૃંદાવનનું બાંકે બિહારી મંદિર સ્વામી હરિદાસજીની ભક્તિથી પ્રગટ થયેલા વિગ્રહ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

"બાંકે"નો અર્થ છે વાંકું કે સુંદર રીતે વળેલું, અને "બિહારી"નો અર્થ છે વિહાર કરનાર, લીલાનો આનંદ માણનાર. શ્રીકૃષ્ણની પ્રસિદ્ધ ત્રિભંગ મુદ્રામાં તેમનું શરીર ગરદન, કમર અને ઘૂંટણ — ત્રણ જગ્યાએથી સુંદર રીતે વળેલું હોય છે, અને તેઓ વાંસળી લઈને ઊભા હોય છે. આ જ મોહક સ્વરૂપને બાંકે બિહારી કહેવાય છે.

પરંપરા મુજબ વૃંદાવનના નિધિવનમાં મહાન સંગીતજ્ઞ અને રસિક સંત સ્વામી હરિદાસજી પોતાના આરાધ્યની પ્રેમપૂર્વક ઉપાસના કરતા. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને શ્યામા-શ્યામે તેમને દર્શન આપ્યાં અને તેમની પ્રાર્થનાથી એક જ વિગ્રહમાં પ્રગટ થયા. આ જ વિગ્રહ આજે બાંકે બિહારી નામે પૂજાય છે. કહેવાય છે કે સંગીત સમ્રાટ તાનસેન પણ સ્વામી હરિદાસજીના શિષ્ય હતા.

બાંકે બિહારી મંદિરની સેવા-પરંપરા અનોખી છે. અહીં દર્શન વખતે વચ્ચે વચ્ચે પડદો ખેંચાય છે, કારણ કે ભક્તોનો ભાવ છે કે ઠાકોરજીની સતત ઝાંખી કરવાથી કોઈ ભક્ત પ્રેમમાં ભાન ભૂલી જાય, અથવા ઠાકોરજી પોતે ભક્ત સાથે ચાલી નીકળે. પરંપરા મુજબ અહીં રોજ મંગળા આરતી થતી નથી, ફક્ત જન્માષ્ટમીએ થાય છે, અને અક્ષય તૃતીયાએ ભગવાનનાં ચરણનાં દર્શન થાય છે.

Name Sa

बाँके बिहारी

Name Roman

Banke Bihari

Meaning

ત્રિભંગ મુદ્રામાં લીલા-વિહાર કરનારા પ્રભુ

Source

Vrindavan temple tradition (Swami Haridas, Nidhivan)