દ્વારકાધીશ — દ્વારકાના રાજાધિરાજ

સમુદ્ર વચ્ચે વસાવેલી સુવર્ણ દ્વારકા નગરીના સ્વામી તરીકે શ્રીકૃષ્ણ "દ્વારકાધીશ" કહેવાય છે. ગુજરાતનું દ્વારકાધીશ મંદિર ચાર ધામોમાંનું એક છે.

"દ્વારકા" અને "અધીશ" એટલે સ્વામી — દ્વારકાધીશ એ છે જે દ્વારકાના રાજા છે. વ્રજના ગોવાળ કાનુડા જ્યારે યદુવંશના નાયક બન્યા, ત્યારે તેમનું આ રાજસી સ્વરૂપ પ્રગટ થયું. ભક્તો માટે આ નામ માધુર્ય સાથે ઐશ્વર્યનું પ્રતીક છે.

શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધ મુજબ જરાસંધ અને કાલયવનનાં આક્રમણોથી પ્રજાને સુરક્ષિત રાખવા શ્રીકૃષ્ણે સમુદ્ર પાસેથી ભૂમિ મેળવી દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્મા દ્વારા એક અદ્ભુત નગરી બંધાવી, જેના મહેલો, ઉદ્યાનો અને માર્ગો અત્યંત સુંદર હતા. અહીં જ રુક્મિણીજી અને અન્ય રાણીઓ સાથે ભગવાને ગૃહસ્થ જીવન વિતાવ્યું, અને અહીં જ તેમના બાળપણના ગરીબ સખા સુદામા મુઠ્ઠીભર પૌંઆ લઈને આવ્યા, જેમનું ભગવાને હર્ષનાં આંસુથી સ્વાગત કર્યું.

આજે ગુજરાતના દ્વારકામાં ગોમતી નદીના કાંઠે આવેલું દ્વારકાધીશ મંદિર, જેને જગત મંદિર પણ કહે છે, ભારતનાં ચાર ધામોમાંનું એક છે. તેના શિખર પર લહેરાતી વિશાળ ધજા દિવસમાં ઘણી વાર બદલાય છે, અને ભક્તો ધજા ચડાવવાને મોટું સૌભાગ્ય માને છે. પાસે આવેલું બેટ દ્વારકા પણ તીર્થ છે. જન્માષ્ટમીએ અહીં ભવ્ય ઉત્સવ થાય છે અને "જય દ્વારકાધીશ"ના જયઘોષથી આખું નગર ગુંજી ઊઠે છે.

Name Sa

द्वारकाधीश

Name Roman

Dwarkadhish

Meaning

દ્વારકાના સ્વામી અને રાજા

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10 (founding of Dwarka, Sudama)