જગન્નાથ — સમગ્ર જગતના નાથ

"જગન્નાથ"નો અર્થ છે સમગ્ર જગતના સ્વામી. પુરીમાં ભગવાન બલભદ્ર અને દેવી સુભદ્રા સાથે જગન્નાથ સ્વરૂપે પૂજાય છે અને તેમની રથયાત્રા વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.

"જગત્" અને "નાથ"થી બનેલું જગન્નાથ નામ જણાવે છે કે ભગવાન ફક્ત કોઈ એક સ્થાન કે સમુદાયના નહીં, પણ સમગ્ર સંસારના સ્વામી છે. ઓડિશાના પુરી ધામમાં શ્રીકૃષ્ણ આ જ નામે પોતાના મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા સાથે બિરાજે છે. પુરી ચાર ધામોમાંનું એક છે.

પરંપરા અને પુરાણોમાં વર્ણવેલી કથા મુજબ ભગવાને રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને સ્વપ્નમાં દર્શન આપી સમુદ્રમાં તરતા આવનારા એક દિવ્ય કાષ્ઠ (દારુ)માંથી પોતાનો વિગ્રહ બનાવવા કહ્યું. એક વૃદ્ધ શિલ્પી, જેમને સ્વયં વિશ્વકર્મા માનવામાં આવે છે, એ શરતે કામ કરવા આવ્યા કે કામ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ બારણું નહીં ખોલે. ઘણા દિવસો સુધી અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવતાં રાણીની ચિંતાને કારણે બારણું સમય પહેલાં ખોલી નાખવામાં આવ્યું, અને વિગ્રહો એ જ અધૂરા જેવા દેખાતા સ્વરૂપમાં રહી ગયા, જેમની મોટી ગોળ આંખો આજે પણ ભક્તોને મોહી લે છે.

અષાઢ સુદ બીજે ત્રણેય વિગ્રહો વિશાળ રથોમાં બેસીને ગુંડિચા મંદિર સુધી યાત્રા કરે છે. અમદાવાદમાં પણ અષાઢી બીજે ભવ્ય રથયાત્રા નીકળે છે. જગન્નાથનો મહાપ્રસાદ દરેક વર્ગના લોકો સાથે બેસીને ગ્રહણ કરે છે. શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુએ જીવનનાં અંતિમ વર્ષો પુરીમાં જગન્નાથના પ્રેમમાં જ વિતાવ્યાં.

Name Sa

जगन्नाथ

Name Roman

Jagannath

Meaning

સમગ્ર જગતના સ્વામી

Source

Puri temple tradition; Skanda Purana (Purushottama Kshetra account)