શ્રીનાથજી — નાથદ્વારાના ગોવર્ધનધારી પ્રભુ

શ્રીનાથજી શ્રીકૃષ્ણનું એ સ્વરૂપ છે જેમાં તેઓ ડાબો હાથ ઊંચો કરી ગોવર્ધન ધારણ કરે છે. પુષ્ટિમાર્ગના પ્રધાન આરાધ્ય તરીકે તેઓ રાજસ્થાનના નાથદ્વારામાં બિરાજે છે.

"શ્રીનાથ"નો અર્થ છે શ્રી એટલે લક્ષ્મીના નાથ, અને પ્રેમથી "જી" ઉમેરીને ભક્તો તેમને શ્રીનાથજી કહે છે. વ્રજમાં તેમને શ્રી ગોવર્ધનનાથજી પણ કહેવાતા. તેમનું સ્વરૂપ સાત વર્ષના એ બાળકનું છે જેણે ડાબો હાથ ઊંચો કરી ગોવર્ધન ધારણ કર્યો છે અને જમણો હાથ કમર પર ટેકવ્યો છે.

પુષ્ટિમાર્ગની પરંપરા મુજબ આ સ્વરૂપ ગોવર્ધન પર્વતમાંથી સ્વયં પ્રગટ થયું — પહેલાં ઊંચી ભુજાનાં દર્શન થયાં અને પછી મુખારવિંદનાં. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ગોવર્ધન પર તેમની સેવાની વ્યવસ્થા કરી, અને તેમના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી (ગુસાંઈજી)એ સેવાની વિસ્તૃત પરંપરા સ્થાપી, જેમાં સુરદાસજી સહિત અષ્ટછાપના કવિઓ કીર્તન કરતા. પરંપરા મુજબ મુઘલ કાળમાં સંકટ આવતાં સ્વરૂપને રથમાં વ્રજમાંથી લઈ જવાયું, અને મેવાડના સિંહાડ ગામે રથનું પૈડું જમીનમાં ખૂંપી ગયું. તેને પ્રભુની ઇચ્છા માનીને ત્યાં જ મંદિર બંધાયું, જે આજે નાથદ્વારા કહેવાય છે.

નાથદ્વારાની હવેલીમાં દિવસ દરમિયાન આઠ દર્શન થાય છે — મંગળા, શૃંગાર, ગ્વાલ, રાજભોગ, ઉત્થાપન, ભોગ, સંધ્યા-આરતી અને શયન. ઋતુ પ્રમાણે વસ્ત્ર, શૃંગાર, ભોગ અને પિછવાઈ બદલાય છે. અન્નકૂટ ઉત્સવ અહીં વિશેષ ભવ્યતાથી ઊજવાય છે.

Name Sa

श्रीनाथजी

Name Roman

Shrinathji

Meaning

શ્રી (લક્ષ્મી)ના નાથ; નાથદ્વારામાં પૂજાતું ગોવર્ધનધારી સ્વરૂપ

Source

Pushtimarg (Vallabha sampradaya) tradition