હૃષીકેશ — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી

"હૃષીકેશ"નો અર્થ છે બધી ઇન્દ્રિયોના સ્વામી. ગીતામાં સંજય અને અર્જુન બંને ભગવાનને આ નામથી સંબોધે છે.

"હૃષીક"નો અર્થ છે ઇન્દ્રિયો અને "ઈશ"નો અર્થ છે સ્વામી. હૃષીકેશ એ છે જે સર્વ જીવોની ઇન્દ્રિયોના સ્વામી અને નિયંત્રક છે. આપણી આંખો જુએ છે, કાન સાંભળે છે, પણ તેમની શક્તિનો મૂળ સ્રોત ભગવાન જ છે. સાથે સાથે તેઓ પોતે પોતાની ઇન્દ્રિયોના પૂર્ણ સ્વામી છે — સંસારમાં રહેવા છતાં કોઈ વિષયને અધીન થતા નથી.

ભગવદ્ ગીતામાં આ નામ ખૂબ અર્થપૂર્ણ સ્થાનોએ આવે છે. પહેલા અધ્યાયમાં સંજય કહે છે કે હૃષીકેશે પાંચજન્ય શંખ ફૂંક્યો (1.15), અને પછી અર્જુનના કહેવાથી હૃષીકેશે રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે ઊભો રાખ્યો (1.24). અગિયારમા અધ્યાયમાં વિશ્વરૂપ જોઈને અર્જુન તેમને હૃષીકેશ કહીને સ્તુતિ કરે છે, અને અઢારમા અધ્યાયની શરૂઆતમાં આ જ નામથી સંન્યાસ અને ત્યાગનું તત્ત્વ પૂછે છે.

આ નામ સાધક માટે એક સંદેશ પણ છે. ગીતા વારંવાર ઇન્દ્રિય-સંયમની વાત કરે છે. ભક્તો માને છે કે ઇન્દ્રિયોને ફક્ત દબાવવાને બદલે તેમને તેમના સાચા સ્વામી હૃષીકેશની સેવામાં જોડી દેવી એ જ સાચો સંયમ છે. નારદ પંચરાત્રની જાણીતી વ્યાખ્યા પણ આ જ કહે છે કે ઇન્દ્રિયો દ્વારા હૃષીકેશની સેવા કરવી એ જ ભક્તિ છે.

Name Sa

हृषीकेश

Name Roman

Hrishikesha

Meaning

ઇન્દ્રિયોના સ્વામી

Gita Refs

11.36, 18.1

Source

Bhagavad Gita 1.15, 1.24 (used by Sanjaya); 11.36, 18.1 (used by Arjuna)