રણછોડ — પ્રજાના હિત માટે રણ છોડનારા

જરાસંધ અને કાલયવનના આક્રમણ વખતે પ્રજાના રક્ષણ માટે મથુરાનું રણમેદાન છોડવાથી શ્રીકૃષ્ણ "રણછોડ" કહેવાયા. ગુજરાતના ડાકોરમાં તેઓ રણછોડરાય સ્વરૂપે પૂજાય છે.

"રણ"નો અર્થ છે યુદ્ધ અને "છોડ"નો અર્થ છે છોડી દેવું. સાંભળવામાં આ નામ નવાઈભર્યું લાગે કે સર્વશક્તિમાન ભગવાનને રણ છોડનાર કહેવાય, પણ આમાં જ તેમની કરુણા અને નીતિ છુપાયેલી છે. ભક્તો આ નામ ખૂબ ગર્વ અને પ્રેમથી લે છે.

શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધ મુજબ કંસવધ પછી તેના સસરા જરાસંધે વારંવાર વિશાળ સેના લઈને મથુરા પર આક્રમણ કર્યું, અને દર વખતે હાર્યો. પછી કાલયવન પણ આક્રમણ કરવા આવ્યો. મથુરાની પ્રજાને વારંવારનાં યુદ્ધોથી બચાવવા શ્રીકૃષ્ણે સમુદ્રમાં દ્વારકા નગરી વસાવી અને સૌને ત્યાં પહોંચાડી દીધા. પછી તેઓ નિઃશસ્ત્ર થઈને કાલયવન સામેથી દોડ્યા અને તેને એક ગુફા સુધી લઈ ગયા, જ્યાં રાજા મુચુકુંદ સૂતા હતા. કાલયવને તેમને કૃષ્ણ સમજીને લાત મારી, અને મુચુકુંદની દૃષ્ટિ પડતાં જ તે ભસ્મ થઈ ગયો.

ગુજરાતમાં આ નામ ખાસ પ્રિય છે. પરંપરા મુજબ ડાકોરના ભક્ત બોડાણા દર વર્ષે પગપાળા દ્વારકા જતા, અને તેમની વૃદ્ધાવસ્થામાં ભગવાન પોતે તેમની સાથે ડાકોર પધાર્યા. આજે ડાકોરમાં ભગવાન રણછોડરાય સ્વરૂપે બિરાજે છે, અને પૂનમે, ખાસ કરીને શરદ પૂનમ અને ફાગણી પૂનમે, લાખો ભક્તો પગપાળા સંઘ લઈ "ડાકોરના ઠાકોર"નાં દર્શને આવે છે.

Name Sa

रणछोड

Name Roman

Ranchhod

Meaning

પ્રજાના હિત માટે રણભૂમિ છોડનારા

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10 (Jarasandha, Kalayavana, Muchukunda); Dakor temple tradition