શ્યામ અને કાનુડો — પ્રેમનાં ઘરેલુ નામ

"શ્યામ" ભગવાનના શ્યામલ સ્વરૂપનું નામ છે અને "કાનુડો", "કાન" કે "કાન્હા" કૃષ્ણનાં લાડભર્યાં નામ છે. ભગવાનને પોતાના માનનારા ભક્તોના હોઠે આ નામ સૌથી પહેલાં આવે છે.

"શ્યામ"નો અર્થ છે શ્યામલ, વરસાદના ઘેરા વાદળ જેવો. ભક્ત કવિઓએ ભગવાનના આ વર્ણને ચોમાસાનાં વાદળ, તમાલ વૃક્ષ અને નીલમણિની ઉપમા આપી છે. શ્યામસુંદર, ઘનશ્યામ, શ્યામ સલોણા — આ બધાં આ જ રૂપ-માધુર્યનાં નામ છે. વ્રજમાં રાધારાણીને પ્રેમથી "શ્યામા" પણ કહેવાય છે, અને "શ્યામા-શ્યામ"ની જોડીની ઉપાસના થાય છે.

"કાન્હા", "કન્હૈયા" અને "કાન્હ" સંસ્કૃત "કૃષ્ણ"નાં જ વ્રજભાષાનાં બોલચાલનાં રૂપ છે. ગુજરાતીમાં એ જ "કાનુડો", "કાન" અને "કાનજી" બની જાય છે. આ નામ કોઈ શાસ્ત્રીય ઉપાધિની જેમ નહીં, પણ માતા, સખા કે પ્રિયજનના લાડની જેમ બોલાય છે. માખણ ચોરનાર, ગોવાળ મિત્રો સાથે રમનાર અને યશોદા મૈયાના ખોળામાં રમતા બાળકૃષ્ણને સૌ કાનુડો કહીને જ બોલાવે છે.

સુરદાસ, રસખાન અને નરસિંહ મહેતા જેવા સંત કવિઓનાં પદોમાં આ નામ વારંવાર આવે છે. જન્માષ્ટમીએ ઘરે ઘરે "નંદ ઘેર આનંદ ભયો"ના જયઘોષ સાથે કાનુડાનું સ્વાગત થાય છે.

Name Sa

श्याम / कान्ह

Name Roman

Shyam / Kanha

Meaning

શ્યામલ સલોણા; કૃષ્ણનું લાડભર્યું લોકરૂપ કાનુડો