દામોદર — જેમના ઉદર પર દોરડું બંધાયું

માતા યશોદાએ નટખટ કાનુડાને ઉખળ (ખાંડણિયા) સાથે બાંધ્યા, ત્યારથી તેઓ "દામોદર" કહેવાયા. આ નામ બતાવે છે કે અનંત ભગવાન ફક્ત પ્રેમની દોરીથી જ બંધાય છે.

"દામ"નો અર્થ છે દોરડું અને "ઉદર"નો અર્થ છે પેટ. જેમના ઉદર પર દોરડું બાંધવામાં આવ્યું, તે દામોદર છે. આ નામ શ્રીમદ્ ભાગવતના દશમ સ્કંધમાં વર્ણવેલી એક અત્યંત મધુર લીલામાંથી આવ્યું છે.

એક સવારે માતા યશોદા દહીં વલોવતાં હતાં અને બાળકૃષ્ણને દૂધ પિવડાવતાં હતાં. ચૂલા પર મૂકેલું દૂધ ઊભરાવા લાગ્યું એટલે તેઓ તેમને નીચે બેસાડી ત્યાં દોડ્યાં. રિસાયેલા કાનુડાએ દહીંની મટકી ફોડી નાખી અને શીકા પરથી માખણ ઉતારી વાંદરાઓને ખવડાવવા લાગ્યા. યશોદાજીએ તેમને ઉખળ (ખાંડણિયા) સાથે બાંધવાનું નક્કી કર્યું, પણ દરેક દોરડું બે આંગળ ટૂંકું પડતું. માતાને થાકેલાં અને પરસેવે રેબઝેબ જોઈને ભગવાને પોતે બંધાવાનું સ્વીકાર્યું. પછી ઉખળને ઘસડતાં તેઓ બે યમલાર્જુન વૃક્ષો વચ્ચેથી પસાર થયા અને તેમને ઉખેડી નાખ્યાં, તથા શાપને કારણે વૃક્ષ બનેલા કુબેરના પુત્રો નલકૂબર અને મણિગ્રીવને મુક્ત કર્યા.

કારતક મહિનાને દામોદર માસ કહેવાય છે. આ મહિનામાં ભક્તો રોજ સાંજે દીપદાન કરે છે અને "દામોદરાષ્ટકમ્"નો પાઠ કરે છે. આ લીલા શીખવે છે કે આખા બ્રહ્માંડને ધારણ કરનાર ભગવાન પણ ભક્તના નિષ્કપટ પ્રેમ આગળ બંધાઈ જાય છે.

Name Sa

दामोदर

Name Roman

Damodara

Meaning

જેમના ઉદર પર દોરડું બંધાયું

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10 (Damodara leela)