શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 67

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana .
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo.abhyasūyati ॥

અર્થ

તને કહેલું આ જ્ઞાન તપરહિત વ્યક્તિને, ભક્તિરહિત વ્યક્તિને, સાંભળવાની ઇચ્છા ન રાખનારને ક્યારેય ન કહેવું; અને જે મારામાં દોષ જુએ છે (મારો દ્વેષ કરે છે), તેને પણ ન કહેવું.

શબ્દાર્થ

इदम् – આ (ગીતાજ્ઞાન)
ते – તારા દ્વારા
न – નહીં
अतपस्काय – તપરહિત (અસંયમી) વ્યક્તિને
न – નહીં
अभक्ताय – ભક્તિરહિત વ્યક્તિને
कदाचन – ક્યારેય
न – નહીં
च – અને
अशुश्रूषवे – સાંભળવાની કે સેવાની ઇચ્છા ન રાખનારને
वाच्यम् – કહેવું જોઈએ
न – નહીં
च – અને
माम् – મારામાં
यः – જે
अभ्यसूयति – દોષ જુએ છે, દ્વેષ કરે છે

અન્વય

इदं ते (उक्तं ज्ञानम्) अतपस्काय न, अभक्ताय कदाचन न, अशुश्रूषवे च न वाच्यम्; यः च माम् अभ्यसूयति (तस्मै अपि) न (वाच्यम्) ।

સમજૂતી

ચરમ શ્લોકમાં સર્વોચ્ચ રહસ્ય પ્રગટ કર્યા પછી ભગવાન હવે કહે છે કે આ જ્ઞાન કોને આપવું અને કોને નહીં. આ જ્ઞાનની પવિત્રતાની રક્ષા માટે છે, કોઈને વંચિત રાખવા માટે નહીં. જેમ કીમતી બીજ ફળદ્રુપ જમીનમાં જ વવાય છે, તેમ ગહન આધ્યાત્મિક જ્ઞાન તેને જ અપાય છે જે તેને ગ્રહણ કરવા અને જીવવા તૈયાર હોય.

ચાર પ્રકારના લોકો કહ્યા છે જેમને આ જ્ઞાન ન આપવું. ‘અતપસ્ક’ — જેનામાં તપ, સંયમ અને આત્મ-અનુશાસન નથી. આવી વ્યક્તિ આ જ્ઞાનને માત્ર બૌદ્ધિક મનોરંજન માનશે, તેને જીવનમાં નહીં ઉતારે. ‘અભક્ત’ — જેનામાં ભગવાન અને ગુરુ પ્રત્યે શ્રદ્ધા અને ભક્તિ નથી. શંકરાચાર્ય કહે છે કે તપસ્વી હોવા છતાં જો ભક્તિ ન હોય, તો તેને આ જ્ઞાન ન આપવું.

‘અશુશ્રૂષુ’ — જેનામાં સાંભળવાની સાચી જિજ્ઞાસા કે સેવાનો ભાવ નથી. જે માત્ર દલીલ માટે કે દેખાડા માટે સાંભળે છે, તેના પર આ જ્ઞાન વ્યર્થ જાય છે. અને ચોથો — ‘યશ્ચ માં યોઽભ્યસૂયતિ’ — જે ભગવાનમાં દોષ જુએ છે, તેમને સાધારણ મનુષ્ય માનીને તેમની નિંદા કરે છે, કે તેમની ઈર્ષ્યા કરે છે. આવી વ્યક્તિ સામે આ જ્ઞાન મૂકવાથી તે વધુ નિંદા કરશે, જેનાથી તેનું જ અહિત થશે.

તેનો સકારાત્મક અર્થ પણ સમજવો જોઈએ: આ જ્ઞાન તેના માટે છે જે સંયમી, ભક્ત, જિજ્ઞાસુ અને શ્રદ્ધાવાન છે. આ ચાર ગુણો જ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ગ્રહણ કરવાની યોગ્યતા છે. ઉપનિષદોમાં પણ આ જ પરંપરા છે કે વિદ્યા તેને જ અપાય જે નમ્રતા અને શ્રદ્ધાથી તેની યાચના કરે. આજના શિક્ષકો માટે પણ આ સંદેશ છે — જ્ઞાન આપતાં પહેલાં શિષ્યમાં તેને ગ્રહણ કરવાની ભૂમિ તૈયાર કરો.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગીતાનો ચરમ ઉપદેશ — પૂર્ણ શરણાગતિ — અપાયો. આ શ્લોક કહે છે કે આ ગુપ્ત જ્ઞાન કોને ન આપવું. આગળના શ્લોક (18.68)માં કહેવાયું છે કે ભક્તોમાં આ જ્ઞાનનો પ્રચાર કરનારને શું ફળ મળે છે.

જીવન-બોધ

ઊંડું જ્ઞાન ગ્રહણ કરવા સંયમ, શ્રદ્ધા, જિજ્ઞાસા અને નમ્રતાની ભૂમિ જોઈએ — આ ગુણો પોતાની અંદર વિકસાવો. જ્ઞાન વહેંચો, પણ જે તેનો ઉપહાસ કરે તેવી વ્યક્તિ પર તેને ન થોપો. પવિત્ર વસ્તુનો આદર તેને સાચા હાથમાં સોંપવામાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

અતપસ્ક: સંયમ અને તપથી રહિત
અભક્ત: શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી રહિત
અશુશ્રૂષુ: સાંભળવાની સાચી ઇચ્છા કે સેવાભાવથી રહિત
અભ્યસૂયા: દોષદૃષ્ટિ, ઈર્ષ્યા, નિંદાનો ભાવ