ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 64

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ .
iṣṭo.asi me dṛḍhamiti tato vakṣyāmi te hitam ॥

અર્થ

સૌથી વધુ ગુપ્ત મારું પરમ વચન તું ફરી સાંભળ. તું મને અત્યંત પ્રિય છે, તેથી હું તારા હિતની વાત કહીશ.

શબ્દાર્થ

  • सर्वगुह्यतमम् – સૌથી વધુ ગુપ્ત
  • भूयः – ફરી
  • शृणु – સાંભળ
  • मे – મારું
  • परमम् – પરમ, સર્વશ્રેષ્ઠ
  • वचः – વચન
  • इष्टः – પ્રિય
  • असि – છે
  • मे – મને
  • दृढम् – અત્યંત, દૃઢ રીતે
  • इति – તેથી
  • ततः – આ કારણે
  • वक्ष्यामि – કહીશ
  • ते – તારા
  • हितम् – હિતની વાત

અન્વય

सर्वगुह्यतमं मे परमं वचः भूयः शृणु; (त्वं) मे दृढम् इष्टः असि इति ततः ते हितं वक्ष्यामि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું — ‘યથેચ્છસિ તથા કુરુ’, જેમ ઇચ્છે તેમ કર. પણ એવું લાગે છે કે તેઓ અર્જુનને નિર્ણયના બોજ સાથે એકલો છોડવા નથી માગતા. પ્રેમ તેમને ફરી બોલવા વિવશ કરે છે. ‘ભૂયઃ શૃણુ’ — ફરી સાંભળ. આ ‘ભૂયઃ’ શબ્દ માતા કે પિતાના એ સ્નેહ જેવો છે, જે બાળકને સ્વતંત્રતા આપીને પણ એક વાર વધુ સમજાવવા માગે છે.

‘સર્વગુહ્યતમમ્’ — સૌથી ગુપ્ત. પાછલા શ્લોકમાં ‘ગુહ્યતર’ જ્ઞાનની વાત હતી; હવે ‘ગુહ્યતમ’ — સર્વોચ્ચ રહસ્ય — આવવાનું છે. નવમા અધ્યાય (9.1)ને ‘રાજવિદ્યા રાજગુહ્ય’ કહ્યો હતો; પણ અહીં ભગવાન તેનાથી પણ આગળ, સર્વ ગુપ્ત જ્ઞાનોમાં સૌથી ગુપ્ત વાત કહેવા જાય છે. તે આગળના બે શ્લોકો (18.65–66)માં આવે છે — અનન્ય ભક્તિ અને પૂર્ણ શરણાગતિ.

ભગવાન તેનું કારણ પણ કહે છે — ‘ઇષ્ટોઽસિ મે દૃઢમિતિ’ — કારણ કે તું મને અત્યંત પ્રિય છે. અહીં સૌથી ઊંડું રહસ્ય જ્ઞાનની યોગ્યતાના આધારે નહીં, પણ પ્રેમના આધારે અપાય છે. આ બતાવે છે કે ઈશ્વર અને ભક્તનો સંબંધ માત્ર ગુરુ-શિષ્યનો નહીં, પણ પ્રેમનો છે. જે ઈશ્વરને પ્રિય હોય, તેના માટે તેઓ પોતાનું હૃદય ખોલી દે છે.

‘તતો વક્ષ્યામિ તે હિતમ્’ — તેથી હું તારા હિતની વાત કહીશ. ‘હિત’નો અર્થ છે જે ખરેખર કલ્યાણકારી હોય, ભલે તરત પ્રિય ન લાગે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાન અર્જુન પ્રત્યેના પોતાના દૃઢ પ્રેમને કારણે જ આ પરમ હિતકારી વચન કહે છે. રામાનુજાચાર્ય ઉમેરે છે કે આ પરમ વચન ભક્તિના રહસ્ય સાથે સંબંધિત છે, જે સર્વ ઉપદેશોમાં સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને અર્જુનને વિચાર કરીને પોતે નિર્ણય લેવા કહ્યું. આ શ્લોક કહે છે કે પ્રેમવશ તેઓ સૌથી ગુપ્ત વચન ફરી કહેશે. આગળના બે શ્લોકો (18.65–66)માં આ જ પરમ વચન છે — અનન્ય ભક્તિ અને પૂર્ણ શરણાગતિ.

જીવન-બોધ

સાચો પ્રેમ સ્વતંત્રતા આપે છે, પણ સાથે માર્ગદર્શન પણ કરતો રહે છે. જેમને તમે પ્રેમ કરો છો, તેમના સાચા હિતની વાત કહેવામાં સંકોચ ન કરો. ઈશ્વરનું ગહનતમ રહસ્ય બુદ્ધિના બળથી નહીં, પ્રેમના સંબંધથી પ્રગટ થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વગુહ્યતમ
સર્વ ગુપ્ત જ્ઞાનોમાં સૌથી ગુપ્ત
પરમ વચન
સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપદેશ
ઇષ્ટ
પ્રિય
હિત
સાચું કલ્યાણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક