શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 68

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati .
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય મારામાં પરમ ભક્તિ કરીને આ પરમ ગુપ્ત જ્ઞાન મારા ભક્તોમાં કહેશે, તે નિઃસંદેહ મને જ પામશે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
इदम् – આ
परमम् – પરમ
गुह्यम् – ગુપ્ત જ્ઞાનને
मद्भक्तेषु – મારા ભક્તોમાં
अभिधास्यति – કહેશે, ઉપદેશ કરશે
भक्तिम् – ભક્તિ
मयि – મારામાં
पराम् – પરમ
कृत्वा – કરીને
माम् – મને
एव – જ
एष्यति – પામશે
असंशयः – નિઃસંદેહ

અન્વય

यः इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति, (सः) मयि परां भक्तिं कृत्वा असंशयः माम् एव एष्यति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે આ જ્ઞાન કોને ન આપવું. હવે ભગવાન તેનું સકારાત્મક પાસું કહે છે — જે આ જ્ઞાન ભગવાનના ભક્તોમાં વહેંચે છે, તેનો મહિમા. ‘મદ્ભક્તેષ્વભિધાસ્યતિ’ — મારા ભક્તોમાં કહેશે. એટલે જ્ઞાનનો પ્રચાર એવા લોકોમાં થાય જે શ્રદ્ધાળુ અને ગ્રહણશીલ છે.

પણ તેની એક મહત્ત્વની શરત છે: ‘ભક્તિં મયિ પરાં કૃત્વા’ — મારામાં પરમ ભક્તિ કરીને. ગીતાનો પ્રચાર માત્ર બૌદ્ધિક કે વ્યાવસાયિક કાર્ય ન હોવો જોઈએ. તેને ભગવાનની સેવા માનીને, તેમના પ્રત્યે પ્રેમથી, યશ, ધન કે અહંકારની ઇચ્છા વિના કરવો જોઈએ. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ‘હું ભગવાનની સેવા કરું છું’ એમ વિચારીને જે ગીતાનો ઉપદેશ આપે છે, તે જ આ ફળનો અધિકારી છે.

ફળ છે ‘મામેવૈષ્યત્યસંશયઃ’ — તે નિઃસંદેહ મને જ પામશે. આશ્ચર્યજનક છે કે જ્ઞાન વહેંચવું પોતે જ મોક્ષનું સાધન બની જાય છે. તેનું કારણ એ છે કે જ્ઞાન વહેંચનાર વારંવાર એ જ જ્ઞાનનું મનન કરે છે, તેનું ચિત્ત ભગવાનમાં લાગેલું રહે છે, અને બીજાના કલ્યાણની ભાવના તેનો અહંકાર ઘટાડે છે. વહેંચવાથી જ્ઞાન વધે છે.

ભારતીય પરંપરામાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા આ જ ભાવ પર ટકેલી છે. જે જ્ઞાન મળ્યું, તેને આગલી પેઢી સુધી પહોંચાડવું એ પવિત્ર કર્તવ્ય છે. આજે પણ જેઓ શ્રદ્ધાથી ગીતા ભણાવે છે, સમજાવે છે કે તેના પ્રચારમાં સહયોગ આપે છે, તેઓ આ શ્લોક મુજબ ભગવાનની સર્વોચ્ચ સેવા કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે આ જ્ઞાન કોને ન આપવું. આ શ્લોક કહે છે કે ભક્તોમાં તેને વહેંચનાર ભગવાનને પામે છે. આગળના શ્લોક (18.69)માં ભગવાન કહે છે કે આવી વ્યક્તિથી વધુ તેમને કોઈ પ્રિય નથી.

જીવન-બોધ

તમને મળેલું સારું જ્ઞાન પ્રેમ અને નમ્રતાથી યોગ્ય લોકો સુધી પહોંચાડો. જ્ઞાન વહેંચવાથી ઘટતું નથી, વધે છે. બીજાના કલ્યાણ માટે કરેલું જ્ઞાનદાન પોતે એક આધ્યાત્મિક સાધના છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરમ ગુહ્ય: સર્વોચ્ચ ગુપ્ત જ્ઞાન — ગીતાનો ઉપદેશ
અભિધાન: ઉપદેશ, કથન, પ્રચાર
પરા ભક્તિ: પરમ પ્રેમ અને સમર્પણ
અસંશય: નિઃસંદેહ, નિશ્ચિતપણે