શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 63

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

iti te jñānamākhyātaṃ guhyādguhyataraṃ mayā .
vimṛśyaitadaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru ॥

અર્થ

આ રીતે આ ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત જ્ઞાન મેં તને કહ્યું. હવે તેના પર સંપૂર્ણ વિચાર કરીને, તું જેમ ઇચ્છે તેમ કર.

શબ્દાર્થ

इति – આ રીતે
ते – તને
ज्ञानम् – જ્ઞાન
आख्यातम् – કહેવાયું
गुह्यात् – ગુપ્તથી
गुह्यतरम् – વધુ ગુપ્ત
मया – મારા દ્વારા
विमृश्य – વિચાર કરીને, મનન કરીને
एतत् – આના પર
अशेषेण – સંપૂર્ણપણે
यथा – જેમ
इच्छसि – ઇચ્છે છે
तथा – તેમ
कुरु – કર

અન્વય

इति गुह्यात् गुह्यतरं ज्ञानं मया ते आख्यातम्; एतत् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि तथा कुरु ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાની સૌથી અદ્ભુત અને માનવીય ક્ષણોમાંની એક છે. અઢાર અધ્યાયો સુધી અર્જુનને આત્માની અમરતા, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ધ્યાન, ભક્તિ, વિશ્વરૂપદર્શન, ગુણોનું વિશ્લેષણ, સ્વધર્મ અને શરણાગતિ — બધું સમજાવ્યા પછી, સર્વશક્તિમાન ભગવાન હવે કહે છે: ‘યથેચ્છસિ તથા કુરુ’ — હવે જેમ ઇચ્છે તેમ કર. તેઓ કોઈ આદેશ થોપતા નથી; નિર્ણય અર્જુનની સ્વતંત્ર ઇચ્છા પર છોડે છે.

આ ગીતાની શિક્ષણપદ્ધતિની મહાનતા છે. સાચો ગુરુ શિષ્ય પર પોતાનો મત થોપતો નથી, પણ તેને એટલું સ્પષ્ટ જ્ઞાન આપે છે કે તે જાતે સાચો નિર્ણય લઈ શકે. ભગવાન જાણે છે કે ભય કે દબાણથી લીધેલો નિર્ણય ટકતો નથી; માત્ર સમજમાંથી જન્મેલો નિર્ણય જ સ્થાયી હોય છે. તેથી તેઓ પહેલાં ‘વિમૃશ્યૈતદશેષેણ’ — આના પર સંપૂર્ણ વિચાર કર — કહે છે, અને પછી ‘યથેચ્છસિ તથા કુરુ’.

‘વિમૃશ્ય’ શબ્દ ખૂબ મહત્ત્વનો છે. તેનો અર્થ છે ઊંડું મનન કરવું, બધાં પાસાં પર વિચાર કરવો. ગીતા અંધશ્રદ્ધા નથી માગતી; તે વિચારશીલ, વિવેકપૂર્ણ સ્વીકૃતિ માગે છે. ‘અશેષેણ’ — સંપૂર્ણપણે — એટલે માત્ર કોઈ એક અંશ પર નહીં, સમગ્ર ઉપદેશ પર વિચાર કરવો. આ માનવની વિવેકશક્તિ અને સ્વતંત્ર ઇચ્છા પ્રત્યે ગીતાનો ઊંડો આદર છે.

‘ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરમ્’ — ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત. ગીતામાં જ્ઞાનના ત્રણ સ્તર કહેવાયા છે: ગુહ્ય (ગુપ્ત), ગુહ્યતર (વધુ ગુપ્ત), અને ગુહ્યતમ (સૌથી ગુપ્ત). ઘણા આચાર્યો માને છે કે આત્મા-અનાત્માનો વિવેક ગુહ્ય છે; પરમાત્માનું જ્ઞાન અને અત્યાર સુધી અપાયેલો કર્મયોગ-ભક્તિયોગનો ઉપદેશ ગુહ્યતર છે; અને આગળના શ્લોકો (18.64–66)માં આવનાર શરણાગતિનો ઉપદેશ ગુહ્યતમ છે. શંકરાચાર્ય ‘ગુહ્યાત્ ગુહ્યતરમ્’નો અર્થ ‘રહસ્યથી પણ વધુ રહસ્યમય’ કહે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે અહીં કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગ — ત્રણેનું જ્ઞાન ગુહ્યતર છે.

આ શ્લોકનું એક સુંદર પાસું એ પણ છે કે ‘યથેચ્છસિ તથા કુરુ’ કહ્યા પછી પણ ભગવાન અટકતા નથી. આગળના શ્લોકમાં તેઓ સ્નેહથી કહે છે કે ‘તું મને અત્યંત પ્રિય છે, તેથી હું તને મારું સૌથી ગુપ્ત વચન ફરી કહીશ.’ આ બતાવે છે કે સ્વતંત્રતા આપવી અને પ્રેમથી માર્ગદર્શન કરવું — બંને સાથે ચાલે છે.

વ્યાવહારિક જીવન માટે આ શ્લોક માતા-પિતા, શિક્ષકો અને નેતાઓ માટે આદર્શ છે. બીજાઓને જ્ઞાન અને સમજ આપો, પણ અંતિમ નિર્ણય તેમની વિવેકશક્તિ પર છોડો. અને પોતાના માટે એ શિક્ષા છે કે કોઈ પણ ઉપદેશ — ભલે ગમે તેટલો મહાન હોય — ઊંડું મનન કરીને, સમજીને અપનાવો.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને સર્વભાવે ઈશ્વરના શરણે જવાનો ઉપદેશ આપ્યો. આ શ્લોક ગીતાના ઉપદેશનો એક ઉપસંહાર છે, જેમાં ભગવાન અર્જુનને વિચાર કરીને પોતે નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. આગળના શ્લોક (18.64)માં તેઓ પ્રેમવશ સૌથી ગુપ્ત વચન ફરી કહેવાની ઘોષણા કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ મહત્ત્વનું જ્ઞાન આંખ મીંચીને નહીં, ઊંડા મનન પછી અપનાવો. બીજાઓ પર પોતાનો મત થોપવાને બદલે તેમને સમજ આપો અને નિર્ણય તેમની વિવેકશક્તિ પર છોડો. સાચી સ્વતંત્રતા એ જ છે જે પૂર્ણ સમજમાંથી જન્મે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુહ્યતર જ્ઞાન: ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત જ્ઞાન
વિમર્શ: ઊંડું મનન અને વિચાર
અશેષેણ: સંપૂર્ણપણે, કંઈ છોડ્યા વિના
યથેચ્છસિ તથા કુરુ: જેમ ઇચ્છે તેમ કર — સ્વતંત્ર નિર્ણયનો આદર