ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 70

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādamāvayoḥ .
jñānayajñena tenāhamiṣṭaḥ syāmiti me matiḥ ॥

અર્થ

અને જે આપણા બંનેના આ ધર્મમય સંવાદનું અધ્યયન કરશે, તેના દ્વારા હું જ્ઞાનયજ્ઞથી પૂજિત થઈશ — એવો મારો મત છે.

શબ્દાર્થ

  • अध्येष्यते – અધ્યયન કરશે
  • च – અને
  • यः – જે
  • इमम् – આ
  • धर्म्यम् – ધર્મમય, ધર્મયુક્ત
  • संवादम् – સંવાદનું
  • आवयोः – આપણા બંનેના
  • ज्ञानयज्ञेन – જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા
  • तेन – તેના દ્વારા
  • अहम् – હું
  • इष्टः – પૂજિત
  • स्याम् – થઈશ
  • इति – એમ
  • मे – મારો
  • मतिः – મત, નિશ્ચય

અન્વય

यः च आवयोः इमं धर्म्यं संवादम् अध्येष्यते, तेन ज्ञानयज्ञेन अहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।

સમજૂતી

પાછલા બે શ્લોકોમાં ગીતાના ઉપદેશકનો મહિમા કહેવાયો. હવે ભગવાન તેમની વાત કરે છે જેઓ પોતે ગીતાનું અધ્યયન કરે છે. ‘અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ’ — જે આપણા બંનેના આ ધર્મમય સંવાદનું અધ્યયન કરશે. ‘આવયોઃ’ — આપણા બંનેનો — શબ્દમાં એક સુંદર આત્મીયતા છે. ભગવાન આ સંવાદને માત્ર પોતાનો ઉપદેશ નહીં, પણ અર્જુન અને પોતાનો સહિયારો સંવાદ કહે છે. અર્જુનના પ્રશ્નો વિના આ ઉપદેશ પ્રગટ જ ન થાત.

‘ધર્મ્યમ્’ — ધર્મમય — આ સંવાદ ધર્મથી પૂર્ણ છે, ધર્મના માર્ગને પ્રકાશિત કરે છે. તેનું અધ્યયન કરનાર વિશે ભગવાન કહે છે કે તે ‘જ્ઞાનયજ્ઞ’થી મારી પૂજા કરે છે. ચોથા અધ્યાય (4.33)માં ભગવાને કહ્યું હતું — ‘શ્રેયાન્દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ’ — દ્રવ્યથી થતા યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. એટલે ગીતાનું અધ્યયન પોતે એક શ્રેષ્ઠ ઉપાસના છે.

અહીં ‘અધ્યયન’નો અર્થ માત્ર પાઠ કરવો નહીં, પણ સમજવું, મનન કરવું અને જીવનમાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરવો પણ છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે જ્ઞાનયજ્ઞ ચાર પ્રકારના યજ્ઞો — વિધિ, જપ, ઉપાંશુ અને માનસ —માં સર્વશ્રેષ્ઠ, માનસ યજ્ઞ સમાન છે. જ્યારે કોઈ શ્રદ્ધાથી ગીતાનું અધ્યયન કરે છે, ત્યારે તેનું મન આપોઆપ ભગવાનના વિચારોમાં લીન થાય છે.

‘ઇતિ મે મતિઃ’ — એવો મારો નિશ્ચય છે. આ ભગવાનનું પોતાનું આશ્વાસન છે કે ગીતાનું અધ્યયન વ્યર્થ જતું નથી. દરરોજ ગીતાનો એક શ્લોક પણ સમજીને વાંચવો એ ભગવાનની પૂજા છે. તેથી જ ભારતમાં ગીતાપાઠ અને ગીતાસ્વાધ્યાયની પરંપરા આટલી સમૃદ્ધ છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં ગીતાના ઉપદેશકનો મહિમા કહેવાયો. આ શ્લોક ગીતાના અધ્યેતાનો મહિમા કહે છે — કે તેનું અધ્યયન જ્ઞાનયજ્ઞરૂપ પૂજા છે. આગળના શ્લોક (18.71)માં માત્ર શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના ફળનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

ગીતા કે કોઈ પણ શ્રેષ્ઠ ગ્રંથનું નિયમિત, મનનપૂર્ણ અધ્યયન પોતે એક પૂજા છે. દરરોજ થોડું ભલે, પણ સમજીને વાંચો અને તેના પર વિચાર કરો. જ્ઞાનનો યજ્ઞ બાહ્ય અનુષ્ઠાનો કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે મનને સીધું ઈશ્વર સાથે જોડે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધર્મ્ય સંવાદ
ધર્મથી પૂર્ણ સંવાદ — શ્રીકૃષ્ણ-અર્જુન સંવાદ
અધ્યયન
પાઠ, સમજ અને મનન
જ્ઞાનયજ્ઞ
જ્ઞાન દ્વારા કરાતી પૂજા
આવયોઃ
આપણા બંનેનો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક