શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 69

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na ca tasmānmanuṣyeṣu kaścinme priyakṛttamaḥ .
bhavitā na ca me tasmādanyaḥ priyataro bhuvi ॥

અર્થ

મનુષ્યોમાં તેનાથી વધુ મારું અત્યંત પ્રિય કાર્ય કરનાર કોઈ નથી, અને પૃથ્વી પર તેનાથી વધુ મને પ્રિય બીજો કોઈ ભવિષ્યમાં પણ નહીં થાય.

શબ્દાર્થ

न च – અને નહીં
तस्मात् – તેનાથી (વધુ)
मनुष्येषु – મનુષ્યોમાં
कश्चित् – કોઈ
मे – મારું
प्रियकृत्तमः – સૌથી વધુ પ્રિય કાર્ય કરનાર
भविता – થશે
न च – અને નહીં
मे – મને
तस्मात् – તેનાથી
अन्यः – બીજો
प्रियतरः – વધુ પ્રિય
भुवि – પૃથ્વી પર

અન્વય

मनुष्येषु तस्मात् मे प्रियकृत्तमः कश्चित् न च (अस्ति); भुवि तस्मात् अन्यः मे प्रियतरः न च भविता ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પાછલા શ્લોકની વાતને વધુ ઊંચાઈએ લઈ જાય છે. જે વ્યક્તિ ભગવાનના ભક્તોમાં ગીતાજ્ઞાનનો પ્રચાર કરે છે, તેના વિશે ભગવાન બે વાત કહે છે. પહેલી — ‘ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ’ — મનુષ્યોમાં તેનાથી વધુ મારું પ્રિય કાર્ય કરનાર કોઈ નથી. એટલે ભગવાનને સૌથી વધુ પ્રસન્ન કરતું કાર્ય છે — તેમના જ્ઞાનને યોગ્ય હૃદયો સુધી પહોંચાડવું.

બીજી — ‘ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ’ — પૃથ્વી પર તેનાથી વધુ પ્રિય મને ભવિષ્યમાં પણ કોઈ નહીં થાય. અહીં ‘ભવિતા’ — થશે — ભવિષ્યકાળનો પ્રયોગ આ વાતને કાલાતીત બનાવે છે. આ માત્ર અર્જુનના સમય માટે નહીં, સદા માટે સાચું છે.

એવું કેમ? કારણ કે જે વ્યક્તિ બીજાઓને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપે છે, તે તેમનો શોક, ભય અને અજ્ઞાન દૂર કરવામાં મદદ કરે છે — અને એ જ ભગવાનનું પણ કાર્ય છે. ભગવાને પોતે અર્જુનનો શોક મિટાવવા આ ઉપદેશ આપ્યો; જે તેમના આ કાર્યને આગળ વધારે છે, તે તેમનો સહયોગી બને છે. ભૌતિક દાન શરીરની ભૂખ મિટાવે છે, પણ જ્ઞાનદાન આત્માની ભૂખ મિટાવે છે; તેથી શાસ્ત્રોમાં જ્ઞાનદાનને સૌથી શ્રેષ્ઠ દાન કહ્યું છે.

શંકરાચાર્ય અહીં કહે છે કે ‘જે ગીતાનો ઉપદેશ આપે છે’ — તેના સમાન ભગવાનનું પ્રિય કરનાર કોઈ નથી. રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાનના પોતાના ભક્તો પ્રત્યેના પ્રેમનું પ્રગટીકરણ માને છે — જે તેમના ભક્તોની સેવા કરે છે, તે ભગવાનને સૌથી વધુ પ્રિય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહેવાયું કે ભક્તોમાં ગીતાનો ઉપદેશ કરનાર ભગવાનને પામે છે. આ શ્લોક કહે છે કે આવી વ્યક્તિ ભગવાનને સૌથી વધુ પ્રિય છે. આગળના શ્લોક (18.70)માં ગીતાનું અધ્યયન કરનારનો મહિમા કહેવાયો છે.

જીવન-બોધ

બીજાઓના જીવનમાંથી અજ્ઞાન, ભય અને શોક દૂર કરવામાં મદદ કરવી એ સૌથી મોટી સેવા છે. જ્ઞાનદાન અન્નદાન અને ધનદાનથી પણ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે સ્થાયી કલ્યાણ કરે છે. ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરવાનો સૌથી સુંદર માર્ગ છે તેમનાં સંતાનોની સેવા કરવી.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રિયકૃત્તમ: સૌથી વધુ પ્રિય કાર્ય કરનાર
પ્રિયતર: વધુ પ્રિય
જ્ઞાનદાન: આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનું દાન — સર્વશ્રેષ્ઠ દાન