શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 62

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tameva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata .
tatprasādātparāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam ॥

અર્થ

હે ભારત! તું સર્વ પ્રકારે તે જ ઈશ્વરના શરણે જા. તેમની કૃપાથી તું પરમ શાંતિ અને શાશ્વત ધામને પામીશ.

શબ્દાર્થ

तम् – તે (ઈશ્વર)ના
एव – જ
शरणम् – શરણે
गच्छ – જા
सर्वभावेन – સર્વ પ્રકારે, સંપૂર્ણ ભાવથી
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન
तत्प्रसादात् – તેમની કૃપાથી
पराम् – પરમ
शान्तिम् – શાંતિને
स्थानम् – ધામ, સ્થાનને
प्राप्स्यसि – પામીશ
शाश्वतम् – શાશ્વત, સનાતન

અન્વય

भारत, सर्वभावेन तम् एव शरणं गच्छ; तत्प्रसादात् परां शान्तिं शाश्वतं स्थानं (च) प्राप्स्यसि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ઈશ્વર સૌના હૃદયમાં સ્થિત થઈ સૌને ચલાવે છે. હવે તેનો સ્વાભાવિક નિષ્કર્ષ આવે છે: ‘તમેવ શરણં ગચ્છ’ — તેમના જ શરણે જા. જ્યારે બધું તેમના હાથમાં છે, ત્યારે પોતાના અહંકાર અને મર્યાદિત બુદ્ધિ પર ટકી રહેવાને બદલે એ સર્વશક્તિમાનનું શરણ લેવું એ જ ડહાપણ છે.

‘એવ’ — જ — શબ્દ મહત્ત્વનો છે. તેમનું જ, બીજા કોઈનું નહીં — ન ધનનું, ન પદનું, ન સંબંધોનું, ન પોતાના બળનું. બીજા બધા આશ્રયો અસ્થાયી અને અપૂર્ણ છે; માત્ર પરમાત્મા જ સ્થાયી આશ્રય છે.

‘સર્વભાવેન’ — સંપૂર્ણ ભાવથી — તેનો અર્થ છે મન, વાણી, શરીર, બુદ્ધિ — પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વથી. શરણાગતિ આંશિક ન હોઈ શકે. એવું નથી કે કેટલીક બાબતોમાં ઈશ્વર પર ભરોસો રાખીએ અને કેટલીકમાં પોતાના પર. શંકરાચાર્ય તેનો અર્થ ‘સર્વ પ્રકારે — મન, વાણી અને કર્મથી’ કહે છે.

શરણાગતિનું ફળ બે રૂપે કહેવાયું છે. ‘પરાં શાન્તિમ્’ — પરમ શાંતિ, જે કોઈ પરિસ્થિતિથી વિચલિત ન થાય. આ એ શાંતિ છે જે અહંકારનો બોજ ઊતરતાં આપોઆપ આવે છે. ‘સ્થાનં શાશ્વતમ્’ — શાશ્વત ધામ, એટલે પરમાત્માનું એ પરમપદ જ્યાંથી પાછા ફરવાનું નથી. અને આ બધું ‘તત્પ્રસાદાત્’ — તેમની કૃપાથી — મળે છે, પોતાના પ્રયત્નના બળથી નહીં.

આ શ્લોક 18.66ના ચરમ શ્લોકની પૂર્વભૂમિકા છે. અહીં ભગવાન ‘તે ઈશ્વર’ના શરણે જવાનું કહે છે — ત્રીજા પુરુષમાં; 18.66માં તેઓ પોતાને પ્રગટ કરીને કહેશે — ‘મામેકં શરણં વ્રજ’ — મારા શરણે આવ. આમ ગીતાનું રહસ્ય ક્રમશઃ ખૂલે છે: હૃદયસ્થ ઈશ્વર અને સામે ઊભેલા શ્રીકૃષ્ણ એક જ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ઈશ્વર સૌના હૃદયમાં સ્થિત થઈ સૌને ચલાવે છે. આ શ્લોક એ જ ઈશ્વરની પૂર્ણ શરણાગતિનો ઉપદેશ આપે છે. આગળના શ્લોક (18.63)માં ભગવાન કહે છે કે આ ગુહ્યતર જ્ઞાન મેં તને આપ્યું છે, હવે તેના પર વિચાર કરીને જેમ ઇચ્છે તેમ કર.

જીવન-બોધ

જીવનનાં સૌથી મોટાં સંકટોમાં પોતાના મર્યાદિત બળને બદલે ઈશ્વરની કૃપા પર ભરોસો રાખો. શરણાગતિ અધૂરી નહીં, પૂરા મનથી હોવી જોઈએ. અહંકારનો બોજ ઊતરતાં જ એ શાંતિ આવે છે જેને કોઈ પરિસ્થિતિ છીનવી શકતી નથી.

મુખ્ય શબ્દો

શરણાગતિ: ઈશ્વર પ્રત્યે સંપૂર્ણ આત્મસમર્પણ
સર્વભાવ: મન, વાણી, શરીર — સમગ્ર અસ્તિત્વથી
પરા શાંતિ: પરમ, અવિચળ શાંતિ
શાશ્વત સ્થાન: પરમાત્માનું સનાતન ધામ
તત્પ્રસાદ: ઈશ્વરની કૃપા