શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 61

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe.arjuna tiṣṭhati .
bhrāmayansarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā ॥

અર્થ

હે અર્જુન! ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયપ્રદેશમાં સ્થિત છે, અને પોતાની માયાથી યંત્ર પર આરૂઢ થયેલાં જેવાં સર્વ પ્રાણીઓને ઘુમાવતા રહે છે.

શબ્દાર્થ

ईश्वरः – ઈશ્વર, સૌના નિયંતા પરમાત્મા
सर्वभूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓના
हृद्देशे – હૃદયપ્રદેશમાં
अर्जुन – હે અર્જુન
तिष्ठति – સ્થિત છે
भ्रामयन् – ઘુમાવતા, ચલાવતા
सर्वभूतानि – સર્વ પ્રાણીઓને
यन्त्रारूढानि – યંત્ર પર આરૂઢ થયેલાં (જેવાં)
मायया – પોતાની માયા (શક્તિ)થી

અન્વય

अर्जुन, ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति, मायया यन्त्रारूढानि सर्वभूतानि भ्रामयन् ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનાં સૌથી ગહન દાર્શનિક વિધાનોમાંનું એક છે, અને તે અર્જુનને શરણાગતિ તરફ લઈ જતો સેતુ છે. પાછલા બે શ્લોકોમાં ભગવાને કહ્યું કે અર્જુનની પ્રકૃતિ તેને યુદ્ધમાં લગાડશે. હવે પ્રશ્ન ઊઠે છે: આ પ્રકૃતિને ચલાવનાર કોણ? ઉત્તર છે — ‘ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં હૃદ્દેશેઽર્જુન તિષ્ઠતિ’ — ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે.

‘હૃદ્દેશ’ — હૃદયપ્રદેશ — નો અર્થ ભૌતિક હૃદય નથી, પણ ચેતનાનું એ કેન્દ્ર છે જ્યાંથી બધા વિચારો, ભાવનાઓ અને પ્રેરણાઓ ઊઠે છે. પરમાત્મા ક્યાંય દૂર આકાશમાં નથી, પણ આપણા અસ્તિત્વના સૌથી અંદરના કેન્દ્રમાં બિરાજમાન છે. પંદરમા અધ્યાય (15.15)માં પણ ભગવાને કહ્યું હતું — ‘સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ’ — હું સૌના હૃદયમાં પ્રવિષ્ટ છું, અને મારાથી જ સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને તેમનો લોપ થાય છે.

‘ભ્રામયન્સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા’ — તેઓ પોતાની માયાથી સર્વ પ્રાણીઓને ઘુમાવતા રહે છે, જાણે તેઓ કોઈ યંત્ર પર આરૂઢ હોય. આ ઉપમા ખૂબ સજીવ છે. જેમ કઠપૂતળીનો ખેલ બતાવનાર દોરીઓથી કઠપૂતળીઓને નચાવે છે, કે કુંભારનો ચાકડો ઘૂમે છે, તેમ આ શરીરરૂપી યંત્ર, ગુણો અને કર્મોની દોરીઓથી, ઈશ્વરની શક્તિ દ્વારા ચલાવાય છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ‘યંત્ર’નો અર્થ શરીર છે, અને ‘માયા’નો અર્થ ઈશ્વરની એ શક્તિ છે જેનાથી પ્રાણીઓ પોતપોતાનાં કર્મો મુજબ ઘૂમતાં રહે છે.

અહીં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊઠે: જો ઈશ્વર સૌને ચલાવે છે, તો શું મનુષ્ય સ્વતંત્ર નથી? શું તે પોતાનાં કર્મો માટે જવાબદાર નથી? આચાર્યો તેનો સંતુલિત ઉત્તર આપે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ઈશ્વર જીવોને તેમનાં પૂર્વકર્મો અને પ્રકૃતિ મુજબ જ પ્રેરે છે; જીવની ઇચ્છાશક્તિ રહે છે, પણ તેની પૂર્તિ ઈશ્વરની અનુમતિ અને શક્તિથી થાય છે. જીવ પહેલાં પ્રયત્ન કરે છે, અને ઈશ્વર તેની અનુમતિ આપે છે. તેથી જીવ પોતાનાં કર્મો માટે જવાબદાર છે. મધ્વાચાર્ય ઈશ્વરને સર્વતંત્ર-સ્વતંત્ર — સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર — અને જીવને પરતંત્ર માને છે, જેની સ્વતંત્રતા પણ ઈશ્વરે આપેલી છે. શંકરાચાર્ય મુજબ આ વ્યાવહારિક સ્તરનું સત્ય છે; પરમાર્થમાં માત્ર એક જ આત્મા છે.

આ શ્લોકનો અર્જુન માટે વ્યાવહારિક ગૂઢાર્થ ઊંડો છે. જો બધું ઈશ્વરના હાથમાં છે, તો ‘હું મારીશ, હું પાપ કરીશ’ — આ અહંકાર વ્યર્થ છે. અને જો ઈશ્વર હૃદયમાં જ છે, તો તેમને શોધવા ક્યાંય જવાનું નથી — માત્ર અંદર વળવાનું છે. આ જ વાત આગળના શ્લોકમાં શરણાગતિના ઉપદેશમાં ફળે છે: જે હૃદયમાં બેસીને સૌને ચલાવે છે, તેમના જ શરણે જા.

જીવન માટે આ શ્લોક ઊંડી નમ્રતા અને સાથે ઊંડું આશ્વાસન આપે છે. નમ્રતા એટલા માટે કે આપણે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર કર્તા નથી; આશ્વાસન એટલા માટે કે જે આપણને ચલાવે છે, તે આપણી અંદર જ, આપણી સૌથી નજીક છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં ભગવાને કહ્યું કે અર્જુનનો સ્વભાવ તેને યુદ્ધમાં લગાડશે. આ શ્લોક બતાવે છે કે તે સ્વભાવની પાછળ હૃદયસ્થ ઈશ્વરની શક્તિ છે. આગળના શ્લોક (18.62)માં ભગવાન અર્જુનને સર્વભાવે એ જ ઈશ્વરના શરણે જવાનો ઉપદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

પરમાત્મા ક્યાંય દૂર નહીં, તમારા હૃદયમાં જ બિરાજમાન છે — તેમને શોધવા અંદર વળો. આપણે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર કર્તા નથી, આ સ્મરણ અહંકાર ઘટાડે છે. જે આપણને અંદરથી ચલાવે છે, તેની સાથે જોડાવું એ જ જીવનને સાચી દિશા આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઈશ્વર: સૌના નિયંતા, અંતર્યામી પરમાત્મા
હૃદ્દેશ: હૃદયપ્રદેશ, ચેતનાનું આંતરિક કેન્દ્ર
યંત્રારૂઢ: યંત્ર પર આરૂઢ — શરીરરૂપી યંત્રમાં બંધાયેલા
માયા: ઈશ્વરની અદ્ભુત શક્તિ
ભ્રામયન્: ઘુમાવતા, ચલાવતા