શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 65

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .
māmevaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo.asi me ॥

અર્થ

તું મારામાં મન લગાડ, મારો ભક્ત બન, મારી પૂજા કર અને મને નમસ્કાર કર. આમ કરીને તું મને જ પામીશ — આ હું તને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું, કારણ કે તું મને પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

मन्मनाः – મારામાં મન લગાડનાર
भव – બન
मद्भक्तः – મારો ભક્ત
मद्याजी – મારી પૂજા કરનાર
माम् – મને
नमस्कुरु – નમસ્કાર કર
माम् – મને
एव – જ
एष्यसि – પામીશ
सत्यम् – સત્ય
ते – તને
प्रतिजाने – પ્રતિજ્ઞા કરું છું
प्रियः – પ્રિય
असि – છે
मे – મને

અન્વય

मन्मनाः भव, मद्भक्तः (भव), मद्याजी (भव), मां नमस्कुरु; (एवं) माम् एव एष्यसि; (इति) ते सत्यं प्रतिजाने, (यतः त्वं) मे प्रियः असि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના સૌથી પ્રિય અને પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે. નવમા અધ્યાયના છેલ્લા શ્લોક (9.34)માં પણ લગભગ આ જ શબ્દો આવ્યા હતા — ‘મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ’. અહીં તેમનું પુનરાવર્તન, અને તેની સાથે ભગવાનની સત્ય પ્રતિજ્ઞા, બતાવે છે કે આ ગીતાનો કેન્દ્રીય સંદેશ છે. આ ‘સર્વગુહ્યતમ’ વચનનો પહેલો ભાગ છે.

ભગવાન ચાર સરળ પણ ગહન સાધનો કહે છે, જે ભક્તિનાં ચાર પરિમાણો છે. ‘મન્મના ભવ’ — તારું મન મારામાં લગાડ. આ મનનું સમર્પણ છે — વિચારો, સ્મૃતિઓ અને ચિંતનને ભગવાન તરફ વાળવાં. ‘મદ્ભક્તો ભવ’ — મારો ભક્ત બન. આ હૃદયનું સમર્પણ છે — પ્રેમ અને ભાવનાઓને ભગવાનમાં લગાડવી. ‘મદ્યાજી’ — મારી પૂજા કર. આ કર્મનું સમર્પણ છે — દરેક ક્રિયાને ભગવાનની આરાધના બનાવવી, જેમ 18.46માં કહ્યું. ‘માં નમસ્કુરુ’ — મને નમસ્કાર કર. આ અહંકારનું સમર્પણ છે — માથું નમવું, જે અંદરના અભિમાનના નમવાનું પ્રતીક છે.

આ ચારેમાં એક સુંદર ક્રમ છે: મન, હૃદય, કર્મ અને અહંકાર — મનુષ્યના સમગ્ર અસ્તિત્વનું સમર્પણ. અને આ ચારેમાં કોઈ કઠિન બાહ્ય શરત નથી. કોઈ ખાસ જાતિ, ઉંમર, વિદ્યા કે ધનની જરૂર નથી. કોઈ પણ, ક્યાંય પણ, ક્યારેય પણ આ સાધના કરી શકે છે. આ જ ગીતાની સાર્વત્રિકતા છે.

ફળ છે ‘મામેવૈષ્યસિ’ — તું મને જ પામીશ. અને તેની ખાતરી માટે ભગવાન એક અસાધારણ વાત કહે છે: ‘સત્યં તે પ્રતિજાને’ — હું તને સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરું છું. સામાન્ય રીતે ભગવાનનાં વચન જ પ્રમાણ હોય છે; તેમને પ્રતિજ્ઞા કરવાની જરૂર નથી. પણ અહીં, અર્જુનના મનમાંથી દરેક સંશય મિટાવવા, તેઓ શપથ સમાન દૃઢ ઘોષણા કરે છે. અને કારણ એ જ છે — ‘પ્રિયોઽસિ મે’ — તું મને પ્રિય છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાનની પ્રતિજ્ઞા ક્યારેય મિથ્યા થતી નથી; ભગવાનની ભક્તિનું ફળ નિશ્ચિત મોક્ષ છે એમ જાણીને મનુષ્યે એકમાત્ર ભગવાનના શરણનો પરાયણ થવું જોઈએ. રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકને ભક્તિયોગનો સાર માને છે — નિરંતર, પ્રેમપૂર્ણ સ્મરણ, જે ઉપાસકને અંતે ભગવાન સુધી પહોંચાડે છે. તેમના મુજબ ‘મન્મના ભવ’નો અર્થ છે અત્યંત પ્રેમથી તેલની ધારા સમાન અવિચ્છિન્ન સ્મૃતિ.

આ શ્લોકમાં ‘પ્રિયોઽસિ મે’ કહીને ભગવાન એક અદ્ભુત વાત પ્રગટ કરે છે: માત્ર ભક્ત ભગવાનને પ્રેમ કરે છે એવું નથી, ભગવાન પણ ભક્તને પ્રેમ કરે છે. આ પ્રેમ બંને તરફનો છે. બારમા અધ્યાયમાં ભગવાને વારંવાર કહ્યું હતું — ‘સ મે પ્રિયઃ’ — તે મને પ્રિય છે. આ જ પ્રેમ ભક્તિનો પ્રાણ છે.

દૈનિક જીવનમાં આ શ્લોક જીવવાનો અર્થ છે — દિવસમાં વારંવાર ભગવાનનું સ્મરણ કરવું, તેમની સાથે પ્રેમનો સંબંધ જોડવો, દરેક કર્મને તેમની પૂજા માનવું, અને નમ્રતાથી માથું નમાવવું. આ ચાર નાના અભ્યાસો ધીમે ધીમે આખા જીવનને રૂપાંતરિત કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને સૌથી ગુપ્ત વચન કહેવાની ઘોષણા કરી. આ શ્લોક તે પરમ વચનનો પહેલો ભાગ છે — અનન્ય ભક્તિનાં ચાર અંગો અને તેનું નિશ્ચિત ફળ. આગળના શ્લોક (18.66)માં તેનો અંતિમ અને સર્વોચ્ચ ભાગ છે — સર્વ ધર્મો છોડીને એકમાત્ર ભગવાનનું શરણ.

જીવન-બોધ

દિવસમાં વારંવાર ઈશ્વરનું સ્મરણ કરો, તેમની સાથે પ્રેમનો સંબંધ જોડો, દરેક કાર્ય તેમને અર્પણ કરો અને નમ્રતાથી નમતાં શીખો. આ ચાર સરળ અભ્યાસો કોઈ પણ માટે શક્ય છે. ઈશ્વરનો પ્રેમ બંને તરફનો છે — તમે તેમને જેટલો પ્રેમ કરો, તેથી વધુ તેઓ તમને કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

મન્મના: જેનું મન ભગવાનમાં લાગેલું હોય
મદ્ભક્ત: ભગવાનનો પ્રેમી ભક્ત
મદ્યાજી: ભગવાનની પૂજા કરનાર
નમસ્કાર: નમ્ર પ્રણામ, અહંકારનું સમર્પણ
પ્રતિજ્ઞા: ભગવાનનું દૃઢ વચન