ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 71

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śraddhāvānanasūyaśca śṛṇuyādapi yo naraḥ .
so.api muktaḥ śubhā.Nllokānprāpnuyātpuṇyakarmaṇām ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાયુક્ત અને દોષદૃષ્ટિરહિત થઈને તેને માત્ર સાંભળશે પણ, તે પણ પાપોથી મુક્ત થઈને પુણ્યકર્મ કરનારાઓના શુભ લોકોને પામશે.

શબ્દાર્થ

  • श्रद्धावान् – શ્રદ્ધાયુક્ત
  • अनसूयः – દોષદૃષ્ટિ (ઈર્ષ્યા)થી રહિત
  • च – અને
  • शृणुयात् – સાંભળશે
  • अपि – પણ
  • यः – જે
  • नरः – મનુષ્ય
  • सः – તે
  • अपि – પણ
  • मुक्तः – (પાપોથી) મુક્ત થઈને
  • शुभान् – શુભ
  • लोकान् – લોકોને
  • प्राप्नुयात् – પામશે
  • पुण्यकर्मणाम् – પુણ્યકર્મ કરનારાઓના

અન્વય

यः नरः श्रद्धावान् अनसूयः च (सन्) शृणुयात् अपि, सः अपि मुक्तः (सन्) पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।

સમજૂતી

ભગવાનની કરુણાનું એક બીજું સ્તર આ શ્લોકમાં પ્રગટ થાય છે. પહેલાં તેમણે ગીતાના ઉપદેશક (18.68–69) અને અધ્યેતા (18.70)નો મહિમા કહ્યો. પણ બધા લોકો ભણી કે ભણાવી શકતા નથી — કોઈ અશિક્ષિત હોય, કોઈ પાસે સમય ન હોય, કોઈ સંસ્કૃત ન જાણતું હોય. આવા લોકો માટે ભગવાન કહે છે: ‘શૃણુયાદપિ’ — માત્ર સાંભળશે તોપણ તેને ફળ મળશે.

પણ સાંભળવાની બે શરતો છે. પહેલી છે ‘શ્રદ્ધાવાન્’ — શ્રદ્ધાયુક્ત હોવું. શ્રદ્ધાનો અર્થ અંધશ્રદ્ધા નહીં, પણ એ ભાવ કે ‘આમાં મારા કલ્યાણનું સત્ય છે’ — એક ગ્રહણશીલ, ખુલ્લું હૃદય. બીજી છે ‘અનસૂયઃ’ — દોષદૃષ્ટિથી રહિત હોવું. જે સાંભળતાં પણ ભગવાન કે ઉપદેશમાં દોષ શોધતો રહે, તેનું સાંભળવું વ્યર્થ છે. આ બંને શરતો 18.67ના ‘અભક્ત’ અને ‘અભ્યસૂયતિ’થી બરાબર વિપરીત છે.

ફળ છે ‘સોઽપિ મુક્તઃ શુભાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્’ — તે પણ પાપોથી મુક્ત થઈને પુણ્યાત્માઓના શુભ લોકોને પામશે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે ‘મુક્ત’નો અર્થ અહીં પાપોથી મુક્ત થવું છે, અને તે અગ્નિહોત્ર વગેરે પુણ્યકર્મ કરનારાઓના લોકોને પામે છે. આ ફળ 18.68ના ‘મામેવૈષ્યતિ’થી જુદું છે — ઉપદેશક ભગવાનને પામે છે, જ્યારે શ્રદ્ધાળુ શ્રોતા શુભ લોકોને. આ સાધનાની ઊંડાઈ મુજબ ફળનો ક્રમ છે.

છતાં આ શ્લોક અત્યંત આશાજનક છે. ગીતાનો કલ્યાણકારી પ્રભાવ માત્ર વિદ્વાનો સુધી મર્યાદિત નથી. એક સાધારણ વ્યક્તિ પણ, જે શ્રદ્ધા અને ખુલ્લા મનથી ગીતાપ્રવચન સાંભળે છે, પવિત્ર થઈ જાય છે. એ જ કારણ છે કે મંદિરો અને ઘરોમાં ગીતાકથા અને ગીતાપાઠની પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ગીતાના અધ્યયનને જ્ઞાનયજ્ઞ કહ્યું. આ શ્લોક કહે છે કે શ્રદ્ધાથી માત્ર સાંભળનાર પણ શુભ ફળ પામે છે. આગળના શ્લોક (18.72)માં ભગવાન અર્જુનને પૂછે છે કે શું તેણે આ બધું એકાગ્ર મનથી સાંભળ્યું અને શું તેનો મોહ નષ્ટ થયો.

જીવન-બોધ

સારી વાતો શ્રદ્ધા અને ખુલ્લા મનથી સાંભળો — સાંભળવું પણ એક સાધના છે. સાંભળતી વખતે દોષ શોધવાને બદલે સત્યને ગ્રહણ કરવાનો ભાવ રાખો. જ્ઞાનનું દ્વાર સૌ માટે ખુલ્લું છે, ભલે તે વિદ્વાન હોય કે સાધારણ વ્યક્તિ.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રદ્ધાવાન્
શ્રદ્ધા અને ગ્રહણશીલતાથી યુક્ત
અનસૂય
દોષદૃષ્ટિ અને ઈર્ષ્યાથી રહિત
શ્રવણ
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવું
પુણ્યકર્મણાં લોક
પુણ્યાત્માઓના શુભ લોકો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક