શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 1

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum .
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે મહાબાહો! હે હૃષીકેશ! હે કેશિનિષૂદન! હું સંન્યાસનું તત્ત્વ અને ત્યાગનું તત્ત્વ જુદું-જુદું સ્પષ્ટ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું.

શબ્દાર્થ

अर्जुनः उवाच – અર્જુને કહ્યું
संन्यासस्य – સંન્યાસનું
महाबाहो – હે વિશાળ ભુજાવાળા
तत्त्वम् – સાચું સ્વરૂપ, સાર
इच्छामि – ઇચ્છું છું
वेदितुम् – જાણવા
त्यागस्य – ત્યાગનું
च – અને
हृषीकेश – હે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી
पृथक् – જુદું-જુદું
केशिनिषूदन – હે કેશી દૈત્યનો વધ કરનાર

અન્વય

अर्जुनः उवाच — महाबाहो हृषीकेश केशिनिषूदन, संन्यासस्य च त्यागस्य तत्त्वं पृथक् वेदितुम् इच्छामि ।

સમજૂતી

અઢારમો અધ્યાય સમગ્ર ગીતાનો ઉપસંહાર છે. સત્તર અધ્યાયોમાં ભગવાને કર્મ, જ્ઞાન, ધ્યાન અને ભક્તિના અનેક પાસાં સમજાવ્યાં; હવે અર્જુન ઇચ્છે છે કે આ બધાનો સાર એક સ્પષ્ટ નિર્ણય રૂપે સામે આવે. ગીતામાં ‘સંન્યાસ’ અને ‘ત્યાગ’ બંને શબ્દો વારંવાર આવ્યા છે — ક્યાંક કર્મસંન્યાસની પ્રશંસા છે, ક્યાંક કર્મયોગને શ્રેષ્ઠ કહ્યો છે, તો ક્યાંક ફળત્યાગ પર ભાર છે. તેથી અર્જુનનો પ્રશ્ન સ્વાભાવિક છે: શું આ બંને એક જ છે કે તેમાં કોઈ સૂક્ષ્મ ભેદ છે?

અર્જુન ‘તત્ત્વમ્’ શબ્દ વાપરે છે — તેને માત્ર વ્યાખ્યા નહીં, સાચો સાર જાણવો છે. ‘પૃથક્’ શબ્દ બતાવે છે કે તે બંનેનું સ્વરૂપ અલગ-અલગ સમજવા માગે છે, જેથી કોઈ ગૂંચવણ ન રહે. આ સાચા જિજ્ઞાસુની પરિપક્વતા છે; ઉપદેશને જીવનમાં ઉતારતાં પહેલાં તે તેની સ્પષ્ટતા ઇચ્છે છે.

ત્રણે સંબોધનો પણ અર્થસભર છે. ‘મહાબાહો’ ભગવાનના સામર્થ્યનો સંકેત છે. ‘હૃષીકેશ’ — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — જ કહી શકે કે ઇન્દ્રિયો અને કર્મોનો ત્યાગ કેવો હોય. ‘કેશિનિષૂદન’ — જેમણે બળવાન કેશી અસુરને માર્યો, તેઓ અર્જુનના મનમાંના સંશયરૂપી અસુરનો પણ નાશ કરી શકે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આ અધ્યાયમાં આખા શાસ્ત્રનો સાર સંક્ષેપમાં કહેવાયો છે, જ્યારે રામાનુજાચાર્ય તેને કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિના સમન્વયનો અંતિમ નિષ્કર્ષ માને છે. બંને દૃષ્ટિએ આ પ્રશ્ન સમગ્ર ઉપદેશની ચાવી ખોલે છે.

સંદર્ભ

સત્તરમા અધ્યાયના અંતે ભગવાને ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા અને ‘ૐ તત્ સત્’નું વર્ણન કર્યું. અઢારમા અધ્યાયની શરૂઆતમાં અર્જુન સંન્યાસ અને ત્યાગનો ભેદ પૂછે છે. આગળના શ્લોક (18.2)થી ભગવાન વિવિધ મતો રજૂ કરીને ઉત્તર આપવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

મહત્ત્વના વિષયને અધૂરી સમજ સાથે ન છોડો; તેના મૂળ તત્ત્વને સ્પષ્ટ રીતે સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. યોગ્ય પ્રશ્ન પૂછવો એ સાચી સમજનું પહેલું પગથિયું છે. જ્ઞાની અને સમર્થ વ્યક્તિ પાસે નમ્રતાથી સ્પષ્ટતા માગવી એ ડહાપણ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંન્યાસ: કર્મોનો પૂર્ણ ત્યાગ
ત્યાગ: કર્મફળ અને આસક્તિનો ત્યાગ
તત્ત્વ: કોઈ વિષયનો સાચો સાર
કેશિનિષૂદન: કેશી અસુરનો વધ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ