શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 5

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat .
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ॥

અર્થ

યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મો ત્યાગવા યોગ્ય નથી; તે તો અવશ્ય કરવાં જોઈએ. કારણ કે યજ્ઞ, દાન અને તપ વિવેકી પુરુષોને પણ પવિત્ર કરનારાં છે.

શબ્દાર્થ

यज्ञदानतपःकर्म – યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મ
न त्याज्यम् – ત્યાગવા યોગ્ય નથી
कार्यम् – કરવા યોગ્ય, કર્તવ્ય
एव – જ, અવશ્ય
तत् – તે
यज्ञः – યજ્ઞ
दानम् – દાન
तपः – તપ
च एव – અને પણ
पावनानि – પવિત્ર કરનારાં
मनीषिणाम् – મનીષીઓને પણ

અન્વય

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्, तत् कार्यम् एव; यज्ञः दानं तपः च एव मनीषिणां पावनानि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભગવાનના નિશ્ચયની પહેલી સ્પષ્ટ ઘોષણા છે: ‘યજ્ઞ, દાન અને તપ ક્યારેય ન છોડવાં — કાર્યમ્ એવ તત્ — તે તો કરવાં જ જોઈએ.’ ‘એવ’ શબ્દથી કોઈ વિકલ્પ બાકી રહેતો નથી. જે વિદ્વાનોએ કહ્યું હતું કે બધાં કર્મ દોષયુક્ત હોવાથી ત્યાજ્ય છે, તેમનું અહીં નમ્ર પણ દૃઢ ખંડન છે.

કારણ પણ ભગવાન પોતે આપે છે — ‘પાવનાનિ મનીષિણામ્’. આ ત્રણે કર્મો મનીષીઓને પણ પવિત્ર કરે છે. સામાન્ય રીતે મનાય છે કે સાધારણ લોકોને શુદ્ધિ માટે કર્મ જોઈએ, જ્ઞાનીને નહીં. ભગવાન કહે છે કે વિવેકી અને ઉન્નત પુરુષો માટે પણ આ કર્મો પાવન છે — તે મનને શુદ્ધ રાખે છે, અહંકાર ઘટાડે છે અને લોકો માટે આદર્શ બને છે.

આ ત્રણેનો વ્યાપક અર્થ સમજવો જોઈએ. યજ્ઞ એટલે માત્ર અગ્નિમાં આહુતિ નહીં, પણ ઈશ્વર અને સમષ્ટિ માટે સમર્પિત ભાવે કરાતું દરેક કર્મ. દાન એટલે માત્ર ધન આપવું નહીં, પણ સમય, જ્ઞાન, સેવા અને સહાનુભૂતિ વહેંચવી. તપ એટલે શરીરને કષ્ટ આપવું નહીં, પણ સત્તરમા અધ્યાયમાં કહેલો શરીર, વાણી અને મનનો સંયમ. આમ આ ત્રણે મળીને ઈશ્વર, સમાજ અને પોતાની જાત — ત્રણે સાથેના સંબંધને શુદ્ધ કરે છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ આ કર્મો ચિત્તશુદ્ધિનાં સાધન છે; જ્ઞાનની પૂર્ણ નિષ્ઠા ન થાય ત્યાં સુધી તે અવશ્ય કર્તવ્ય છે, અને ચિત્તશુદ્ધિથી જ જ્ઞાનનો અધિકાર જન્મે છે. રામાનુજાચાર્ય તેમને જીવનપર્યંત કરવા યોગ્ય ભગવદ્-આરાધના માને છે, જે ઉપાસનામાં બાધક પૂર્વપાપોનો નાશ કરે છે. મધ્વાચાર્ય પણ કહે છે કે જ્ઞાનીએ પણ ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે આ કર્મો કરતાં રહેવાં.

આ શ્લોક આજના જીવનમાં પણ અત્યંત પ્રાસંગિક છે. ઘણા માને છે કે આધ્યાત્મિક પ્રગતિ માટે સંસાર અને જવાબદારીઓ છોડવી પડશે. ગીતા કહે છે — ના; પ્રગતિનો માર્ગ સેવા, ઉદારતા અને સંયમમાંથી જ પસાર થાય છે. જે તેમને છોડે છે, તે આધ્યાત્મિકતાનો પાયો જ ગુમાવે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાનો નિશ્ચય કહેવાની ઘોષણા કરી. આ શ્લોકમાં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ સદા કરણીય છે. આગળના શ્લોક (18.6)માં તેઓ કહે છે કે આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડીને કરવાં — એ જ તેમનો ઉત્તમ મત છે.

જીવન-બોધ

સેવા (યજ્ઞ), ઉદારતા (દાન) અને આત્મસંયમ (તપ)ને જીવનમાંથી ક્યારેય ન છોડો, ભલે તમે ગમે તેટલા ઉન્નત બનો. આ કર્મો મનને સતત શુદ્ધ અને હળવું રાખે છે. આધ્યાત્મિકતા સંસારથી ભાગવામાં નહીં, પણ આ ત્રણ મૂલ્યો જીવવામાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

યજ્ઞ: ઈશ્વર અને સમષ્ટિ માટે સમર્પિત કર્મ
દાન: ઉદારતાથી પોતાનાં સાધનો વહેંચવાં
તપ: શરીર, વાણી અને મનનો સંયમ
પાવન: પવિત્ર કરનાર
કાર્ય: અવશ્ય કરવા યોગ્ય કર્તવ્ય