શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 9

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate.arjuna .
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ॥

અર્થ

હે અર્જુન! ‘આ કરવું જ જોઈએ’ — એમ સમજીને જે નિયત કર્મ આસક્તિ અને ફળનો ત્યાગ કરીને કરાય છે, તે જ સાત્ત્વિક ત્યાગ મનાયો છે.

શબ્દાર્થ

कार्यम् – કરવા યોગ્ય, કર્તવ્ય
इति एव – એમ જ સમજીને
यत् – જે
कर्म – કર્મ
नियतम् – નિર્ધારિત, શાસ્ત્રવિહિત
क्रियते – કરાય છે
अर्जुन – હે અર્જુન
सङ्गम् – આસક્તિને
त्यक्त्वा – છોડીને
फलम् – ફળને
च एव – અને પણ
सः – તે
त्यागः – ત્યાગ
सात्त्विकः – સત્ત્વગુણી
मतः – મનાયો છે

અન્વય

अर्जुन, ‘कार्यम्’ इति एव यत् नियतं कर्म सङ्गं फलं च एव त्यक्त्वा क्रियते, सः त्यागः सात्त्विकः मतः ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાના ત્યાગસિદ્ધાંતનું હૃદય છે. તામસ ત્યાગમાં કર્મ મોહથી છૂટે છે, રાજસ ત્યાગમાં કષ્ટના ભયથી; પરંતુ સાત્ત્વિક ત્યાગમાં કર્મ છૂટતું જ નથી. કર્મ પૂરી નિષ્ઠાથી થાય છે, અને માત્ર બે વસ્તુ છૂટે છે — ‘સંગ’ અને ‘ફળ’. આ ક્રાંતિકારી દૃષ્ટિ છે: ત્યાગનું સ્થાન બહાર નહીં, અંદર છે. છોડવા યોગ્ય કર્મ નથી, પણ કર્મ સાથે જોડાયેલો અહંકાર અને લાલસા છે.

‘કાર્યમ્ ઇતિ એવ’ — આ ત્રણ શબ્દોમાં સાત્ત્વિક કર્મીની આખી મનોવૃત્તિ છે. તે કર્મ એટલા માટે કરે છે કે તે કરવા યોગ્ય છે — પ્રશંસા, લાભ કે ભયને કારણે નહીં. જેમ માતા બાળકની સેવા હિસાબ ગણીને નથી કરતી, અથવા સાચો સૈનિક કર્તવ્યને જ પોતાનું ઇનામ માને છે. તેના માટે કર્તવ્યપાલન પોતે જ પૂર્ણ છે; તેનું મૂલ્ય બહારથી મળતા પરિણામ પર આધારિત નથી.

‘નિયતં કર્મ’ — આ પણ મહત્ત્વનું છે. સાત્ત્વિક ત્યાગી મનફાવતાં કર્મો પસંદ નથી કરતો; તે પોતાના સ્વધર્મ, જીવનસ્થિતિ અને શાસ્ત્ર દ્વારા નિર્ધારિત કર્મ કરે છે. આમ તેના કર્મમાં શિસ્ત પણ છે અને સ્વતંત્રતા પણ — શિસ્ત એટલે કે તે કર્તવ્યથી બંધાયેલો છે, સ્વતંત્રતા એટલે કે તે ફળથી મુક્ત છે.

અહીં પ્રશ્ન ઊઠે — શું ફળની ઇચ્છા વિના કર્મ થઈ શકે? ગીતાનો ઉત્તર છે કે કર્મનો હેતુ અને યોજના હોઈ શકે, પરંતુ પરિણામ મન પર હાવી ન થાય. વ્યક્તિ પરિણામ માટે પૂરો પ્રયત્ન કરે, પણ પરિણામને ઈશ્વર કે પ્રકૃતિના ન્યાય પર છોડે. તેનાથી કર્મમાં કુશળતા વધે છે, કારણ કે ચિંતામુક્ત મન પૂરેપૂરું કર્મમાં લાગી શકે છે. આ જ ‘યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્’ (2.50) છે.

શંકરાચાર્ય મુજબ સાત્ત્વિક ત્યાગથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે, અને શુદ્ધ ચિત્તમાં જ આત્મજ્ઞાનનો ઉદય થાય છે, જેનાથી અંતે જ્ઞાનનિષ્ઠાનો સર્વકર્મસંન્યાસ શક્ય બને છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે અહીં કર્તાપણાનો ત્યાગ પણ અભિપ્રેત છે — કર્મને ભગવાનનું કર્મ માનીને, ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે કરવું એ સાત્ત્વિક ત્યાગની પૂર્ણતા છે. મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનને સમર્પિત કર્મ તરીકે જુએ છે, જે સાધકને ભગવત્કૃપાનો પાત્ર બનાવે છે.

આમ અર્જુન માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છે: યુદ્ધ છોડવું ત્યાગ નહીં ગણાય; યુદ્ધને કર્તવ્ય માનીને, રાજ્ય કે વિજયની આસક્તિ વિના લડવું એ જ સાચો ત્યાગ છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં તામસ અને રાજસ ત્યાગનું વર્ણન થયું. આ શ્લોક સર્વોત્તમ સાત્ત્વિક ત્યાગની વ્યાખ્યા આપે છે. આગળના શ્લોક (18.10)માં ભગવાન આવા સાત્ત્વિક ત્યાગીનાં લક્ષણો કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારું કામ એટલા માટે કરો કે તે કરવા યોગ્ય છે — પ્રશંસા, લાભ કે ભયને કારણે નહીં. પરિણામ માટે પૂરો પ્રયત્ન કરો, પણ પરિણામની ચિંતાને મન પર હાવી ન થવા દો. જ્યારે કર્તવ્ય પોતે જ ઇનામ બને, ત્યારે કર્મ આનંદ અને શાંતિનો સ્રોત બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક ત્યાગ: કર્તવ્ય કરતાં આસક્તિ અને ફળનો ત્યાગ
કાર્યમ્ ઇતિ: ‘આ કરવા યોગ્ય છે’ — કર્તવ્યબુદ્ધિ
નિયત કર્મ: નિર્ધારિત કર્તવ્ય
સંગત્યાગ: કર્મ અને કર્તાપણા પ્રત્યેની આસક્તિનો ત્યાગ
ફળત્યાગ: પરિણામની ઇચ્છાનો ત્યાગ