શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 2

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ .
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — કેટલાક વિદ્વાનો કામનાથી કરાતાં કર્મોના ત્યાગને ‘સંન્યાસ’ સમજે છે, અને વિવેકી પુરુષો સર્વ કર્મોના ફળના ત્યાગને ‘ત્યાગ’ કહે છે.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
काम्यानाम् – કામનાથી પ્રેરિત, ઇચ્છિત ફળ માટે કરાતાં
कर्मणाम् – કર્મોનો
न्यासम् – ત્યાગ, છોડી દેવું
संन्यासम् – સંન્યાસ
कवयः – વિદ્વાનો, ક્રાંતદર્શી પંડિતો
विदुः – જાણે છે, માને છે
सर्वकर्मफलत्यागम् – સર્વ કર્મોના ફળનો ત્યાગ
प्राहुः – કહે છે
त्यागम् – ત્યાગ
विचक्षणाः – વિવેકી, સૂક્ષ્મદર્શી પુરુષો

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — कवयः काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं विदुः; विचक्षणाः सर्वकर्मफलत्यागं त्यागं प्राहुः ।

સમજૂતી

ભગવાન અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર તરત પોતાનો મત કહીને નથી આપતા; પહેલાં પ્રચલિત વિદ્વત્ મતો રજૂ કરે છે. આ શાસ્ત્રીય શૈલી છે — પહેલાં પૂર્વપક્ષ, પછી સિદ્ધાંત. પહેલો મત છે: ‘કામ્ય કર્મોનો ન્યાસ એ જ સંન્યાસ.’ કામ્ય કર્મો એટલે કોઈ ખાસ ઇચ્છાની પૂર્તિ માટે કરાતાં કર્મો — જેમ કે ધન, સંતાન, સ્વર્ગ કે કોઈ સિદ્ધિ માટે કરાતો યજ્ઞ. આવાં કર્મો છોડી દેવાં એ કેટલાક વિદ્વાનોના મતે સંન્યાસ છે.

બીજો મત વિચક્ષણ — વધુ સૂક્ષ્મ વિવેકવાળા — પુરુષોનો છે: ‘સર્વ કર્મોના ફળનો ત્યાગ એ જ ત્યાગ.’ અહીં કર્મ છોડવાની વાત નથી; નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કર્તવ્યરૂપ સર્વ કર્મો ચાલુ રહે છે, પરંતુ તેમના ફળ પરનો દાવો અને આસક્તિ છોડી દેવાય છે. આ દૃષ્ટિ બાહ્ય રીતે કર્મ બંધ કરવા પર નહીં, અંદરની વૃત્તિના પરિવર્તન પર ભાર મૂકે છે.

બંને વ્યાખ્યાઓમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. સંન્યાસમાં કર્મના એક વર્ગ — કામ્ય કર્મ —નો સ્વરૂપથી ત્યાગ છે; ત્યાગમાં બધાં કર્મો કરતાં રહીને ફળ સાથેનો મનનો સંબંધ તોડાય છે. આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન સ્પષ્ટ કરશે કે તેમનો નિશ્ચિત મત બીજી દૃષ્ટિની વધુ નજીક છે — કર્તવ્ય કર્મ ક્યારેય ન છોડો, આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડો.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે સંન્યાસમાં કામ્ય કર્મોનો સંપૂર્ણ પરિત્યાગ છે, જ્યારે ત્યાગમાં નિત્ય કર્મો કરતાં પણ ફળની ઇચ્છાનો પરિત્યાગ છે; તેમના મતે જ્ઞાનીનો સંન્યાસ અંતે સર્વકર્મસંન્યાસ સુધી પહોંચે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે શાસ્ત્રમાં સંન્યાસ અને ત્યાગ ખરેખર એક જ છે — ફળ, આસક્તિ અને કર્તાપણાના ભાવનો ત્યાગ કરીને કર્મ કરવું.

વ્યવહારમાં આ શ્લોક શીખવે છે કે ત્યાગ એટલે જીવનથી ભાગવું નહીં. ઇચ્છાપ્રેરિત સ્વાર્થી કર્મો ઘટાડીને અને કર્તવ્યો ફળના ભાર વિના કરીને મનુષ્ય અંદરથી મુક્ત બની શકે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને સંન્યાસ અને ત્યાગનો ભેદ પૂછ્યો હતો. અહીંથી ભગવાનનો ઉત્તર શરૂ થાય છે, જેમાં તેઓ બે વિદ્વત્ મતો રજૂ કરે છે. આગળના શ્લોક (18.3)માં બીજા બે મતો આવશે અને 18.4થી ભગવાન પોતાનો નિશ્ચિત મત આપશે.

જીવન-બોધ

ત્યાગ એટલે કર્તવ્યથી ભાગી જવું નહીં, પણ સ્વાર્થ અને પરિણામની ચિંતા છોડવી. જે કાર્ય કરવાનું છે તે પૂરા દિલથી કરો, પરંતુ પરિણામ પ્રત્યે આસક્તિ ન રાખો. માત્ર ઇચ્છાથી પ્રેરિત બિનજરૂરી કર્મો ધીમે ધીમે ઘટાડવાં એ પણ આંતરિક શાંતિનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

કામ્ય કર્મ: ઇચ્છિત ફળની પ્રાપ્તિ માટે કરાતાં કર્મ
ન્યાસ: છોડી દેવું, મૂકી દેવું
કર્મફળત્યાગ: કર્મ કરતાં તેના ફળની આસક્તિ છોડવી
વિચક્ષણ: સૂક્ષ્મ વિવેકવાળો
કવિ: ક્રાંતદર્શી વિદ્વાન