શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 6

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca .
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આ યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડીને કરવાં જોઈએ — એ મારો નિશ્ચિત ઉત્તમ મત છે.

શબ્દાર્થ

एतानि – આ
अपि तु – પણ, પરંતુ
कर्माणि – કર્મો
सङ्गम् – આસક્તિને
त्यक्त्वा – છોડીને
फलानि – ફળોને
च – અને
कर्तव्यानि – કરવાં જોઈએ
इति – એમ
मे – મારો
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર
निश्चितम् – નિશ્ચિત
मतम् – મત
उत्तमम् – ઉત્તમ

અન્વય

पार्थ, एतानि कर्माणि अपि तु सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमं मतम् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે યજ્ઞ, દાન અને તપ ક્યારેય ન છોડવાં. પણ એટલું કહેવું અધૂરું રહેત, કારણ કે આ શ્રેષ્ઠ કર્મો પણ સ્વર્ગ, યશ કે પુણ્યસંચયની ઇચ્છાથી કરાય તો બંધનનું કારણ બને છે. તેથી ભગવાન અહીં મહત્ત્વની શરત ઉમેરે છે — ‘સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ’, આસક્તિ અને ફળ બંને છોડીને તે કરવાં.

અહીં બે વાત જુદી કહેવાઈ છે — ‘સંગ’ અને ‘ફળ’. સંગ એટલે કર્મ પ્રત્યેની મમતા અને કર્તાપણાનું અભિમાન — ‘હું કરું છું, આ મારું કર્મ છે.’ ફળ એટલે કર્મથી મળતું પરિણામ — લાભ, પ્રશંસા, સ્વર્ગ વગેરે. સાચો ત્યાગ બંનેનો છે. માત્ર ફળ છોડવું પૂરતું નથી; કર્મને વળગી રહેવાનું પણ છૂટવું જોઈએ, ત્યારે જ કર્મ શુદ્ધ યજ્ઞ બને.

‘નિશ્ચિતં મતમ્ ઉત્તમમ્’ — આ મારો નિશ્ચિત અને ઉત્તમ મત છે. ભગવાને પહેલાંના ચાર મતોનો અહીં સમન્વય કર્યો છે. મીમાંસકો સાથે તેઓ સંમત છે કે કર્મ ન છોડવાં; સાંખ્યવાદીઓના ‘ત્યાગ’ના આગ્રહને પણ સ્વીકારે છે, પરંતુ ત્યાગને કર્મ પરથી ખસેડીને આસક્તિ અને ફળ પર સ્થાપે છે. આ જ ગીતાનો કર્મયોગ છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે આ ઉપદેશ મુમુક્ષુ કર્મી માટે છે, જેના માટે આ કર્મો ચિત્તશુદ્ધિ દ્વારા જ્ઞાન તરફ લઈ જાય છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ આ જ સાચો સંન્યાસ છે — કર્મ કરતાં ફળ, આસક્તિ અને કર્તાપણું ભગવાનને અર્પણ કરવું.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં યજ્ઞ, દાન અને તપને અનિવાર્ય કહ્યાં. આ શ્લોક બતાવે છે કે તે કયા ભાવથી કરવાં. આગળના શ્લોક (18.7)થી ભગવાન ત્યાગના ત્રણ પ્રકાર — તામસ, રાજસ અને સાત્ત્વિક —નું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મો પણ બદલાની આશાથી કરાય તો મનને બાંધે છે. સેવા કરો, પરંતુ ‘મેં કર્યું’નું અભિમાન અને ‘મને શું મળશે’ની ચિંતા છોડો. કર્મને કર્તવ્ય અને અર્પણ માનીને કરવાથી તે હળવું અને આનંદમય બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંગ: કર્મ પ્રત્યે આસક્તિ અને કર્તાપણાનું અભિમાન
ફળત્યાગ: કર્મના પરિણામની ઇચ્છાનો ત્યાગ
ઉત્તમ મત: ભગવાનનો શ્રેષ્ઠ, અંતિમ સિદ્ધાંત
કર્મયોગ: અનાસક્ત ભાવે કર્તવ્ય કર્મ કરવાનો માર્ગ