શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 7

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate .
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ॥

અર્થ

નિયત (શાસ્ત્રવિહિત, કર્તવ્ય) કર્મનો ત્યાગ યોગ્ય નથી. મોહને કારણે તેનો ત્યાગ કરવો એ ‘તામસ ત્યાગ’ કહેવાયો છે.

શબ્દાર્થ

नियतस्य – નિયત, નિર્ધારિત કર્તવ્યનો
तु – પરંતુ
संन्यासः – ત્યાગ
कर्मणः – કર્મનો
न उपपद्यते – યોગ્ય નથી
मोहात् – મોહને કારણે
तस्य – તેનો
परित्यागः – સંપૂર્ણ ત્યાગ
तामसः – તમોગુણી
परिकीर्तितः – કહેવાયો છે

અન્વય

नियतस्य कर्मणः तु संन्यासः न उपपद्यते; मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન ત્રણ પ્રકારના ત્યાગનું વર્ણન શરૂ કરે છે, અને સૌથી નીચલા — તામસ ત્યાગ —થી આરંભ કરે છે. ‘નિયત કર્મ’ એટલે વ્યક્તિની જીવનસ્થિતિ, સ્વભાવ અને શાસ્ત્ર મુજબ તેના માટે નિર્ધારિત કર્તવ્ય — જેમ કે વિદ્યાર્થીનું અધ્યયન, ગૃહસ્થનું કુટુંબપાલન, યોદ્ધાનું ધર્મયુદ્ધ. આવાં કર્મોનો ત્યાગ ‘ન ઉપપદ્યતે’ — યોગ્ય નથી, કારણ કે તેનાથી જ જીવન અને સમાજની વ્યવસ્થા ચાલે છે અને ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે.

જ્યારે કોઈ મોહને કારણે કર્તવ્ય છોડે છે, ત્યારે તે ત્યાગ તામસ છે. મોહ એટલે સાચા-ખોટાનો વિવેક ધૂંધળો થઈ જવો. જેમ કે કોઈ વિચારે કે ‘બધાં કર્મ બંધન છે, તેથી હું કંઈ નહીં કરું’ — અને પછી આળસ અને નિષ્ક્રિયતામાં પડ્યો રહે. બહારથી તે ત્યાગ જેવું લાગે, પણ અંદરથી તે અજ્ઞાન અને જડતા છે.

આ શ્લોક અર્જુનની સ્થિતિને સીધો લાગુ પડે છે. પહેલા અધ્યાયમાં અર્જુન મોહગ્રસ્ત થઈને પોતાનું નિયત કર્મ — ધર્મયુદ્ધ — છોડવા તૈયાર હતો અને તેને ત્યાગ તથા કરુણા માનતો હતો. ભગવાન અહીં સ્પષ્ટ કરે છે કે મોહપ્રેરિત એવો ત્યાગ તામસ છે, સાત્ત્વિક નહીં.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે અજ્ઞાની માટે નિત્ય કર્મ શુદ્ધિનું સાધન છે, તેથી તેને છોડવું પોતાના પ્રત્યે અન્યાય છે; મોહમૂલક હોવાથી એવો ત્યાગ તામસ છે. રામાનુજાચાર્ય ઉમેરે છે કે નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો ભગવાનની આરાધના છે, તેથી તેમને બંધનરૂપ સમજી છોડવાં એ વિપરીત જ્ઞાન છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને ઉત્તમ મત આપ્યો કે કર્મો આસક્તિ અને ફળ છોડીને કરવાં. હવે તેઓ ત્યાગના ત્રણ ભેદ કહે છે. આ તામસ ત્યાગ છે; આગળના શ્લોક (18.8)માં રાજસ અને 18.9માં સાત્ત્વિક ત્યાગનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

આળસ કે ભ્રમને ‘વૈરાગ્ય’નું નામ આપીને કર્તવ્યથી ન ભાગો. જીવનસ્થિતિએ તમને સોંપેલી જવાબદારીઓ તમારી ઉન્નતિનું સાધન છે. ભ્રમની સ્થિતિમાં નિર્ણય લેતાં પહેલાં વિવેકથી વિચારો અથવા જાણકારનું માર્ગદર્શન લો.

મુખ્ય શબ્દો

નિયત કર્મ: જીવનસ્થિતિ અને શાસ્ત્ર મુજબ નિર્ધારિત કર્તવ્ય
મોહ: વિવેકનું ધૂંધળું થવું, ભ્રમ
તામસ ત્યાગ: અજ્ઞાન અને જડતાથી થતો કર્તવ્યત્યાગ
પરિત્યાગ: સંપૂર્ણ છોડી દેવું