શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 4

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama .
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે ત્યાગ વિશે તું મારો નિશ્ચિત મત સાંભળ. હે પુરુષવ્યાઘ્ર! ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે.

શબ્દાર્થ

निश्चयम् – નિશ્ચિત મત, અંતિમ નિર્ણય
शृणु – સાંભળ
मे – મારો
तत्र – તે વિષયમાં
त्यागे – ત્યાગ વિશે
भरतसत्तम – હે ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ
त्यागः – ત્યાગ
हि – નિશ્ચે
पुरुषव्याघ्र – હે પુરુષોમાં વાઘ સમાન
त्रिविधः – ત્રણ પ્રકારનો
सम्प्रकीर्तितः – સારી રીતે કહેવાયો છે

અન્વય

भरतसत्तम, तत्र त्यागे मे निश्चयं शृणु; पुरुषव्याघ्र, त्यागः हि त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।

સમજૂતી

ચાર વિદ્વત્ મતો સંભળાવ્યા પછી ભગવાન હવે કહે છે — ‘તત્ર મે નિશ્ચયં શૃણુ’, એટલે આ વિષયમાં હવે મારો નિશ્ચય સાંભળ. ‘નિશ્ચય’ શબ્દ ખૂબ મહત્ત્વનો છે. આ કોઈ અનુમાન કે માત્ર એક મત નથી, સર્વજ્ઞ ભગવાનનો અંતિમ નિર્ણય છે. અહીંથી ગીતાનો પોતાનો સિદ્ધાંત શરૂ થાય છે.

ભગવાન કહે છે કે ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો છે. આ ત્રિવિધતા સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ — ત્રણ ગુણો પર આધારિત છે, જેનો વિસ્તાર શ્લોક 7થી 9માં થશે. આ ગીતાની વિશિષ્ટ દૃષ્ટિ છે: કોઈ કર્મ, વિચાર કે ભાવ માત્ર બહારથી ઓળખાતો નથી, પણ તેની પાછળના ગુણથી ઓળખાય છે. બે વ્યક્તિ એક જ કર્મ છોડી શકે, પણ એકનો ત્યાગ મોહથી, બીજાનો ભયથી અને ત્રીજાનો વિવેકથી હોઈ શકે.

બે સંબોધનો — ‘ભરતસત્તમ’ અને ‘પુરુષવ્યાઘ્ર’ — અર્જુનના કુળગૌરવ અને વીરતાની યાદ અપાવે છે. જેમ વાઘ પોતાના લક્ષ્ય પર દૃઢ રહે છે, તેમ અર્જુને પણ આ સૂક્ષ્મ વિષય દૃઢતાથી સમજવાનો છે. આ પ્રોત્સાહન પણ છે કે તે આ ગહન તત્ત્વ ધારણ કરવા સમર્થ છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે અહીં ‘ત્યાગ’ અને ‘સંન્યાસ’ એક જ અર્થમાં લેવાયા છે, અને તેના ત્રણ ભેદ અજ્ઞાની કર્મી માટે છે; જ્ઞાનીનો સર્વકર્મસંન્યાસ ગુણાતીત છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ફળનો ત્યાગ, આસક્તિનો ત્યાગ અને કર્તાપણાના ભાવનો ત્યાગ — આ ત્રણ રૂપો પણ અહીં અભિપ્રેત છે.

સંદર્ભ

પાછલા બે શ્લોકોમાં ભગવાને ચાર પ્રચલિત મતો કહ્યા. આ શ્લોકમાં તેઓ પોતાનો નિર્ણાયક મત શરૂ કરે છે અને ત્યાગના ત્રણ પ્રકારનો સંકેત આપે છે. આગળના શ્લોક (18.5)માં તેઓ સ્પષ્ટ જાહેર કરે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ ક્યારેય છોડવાં નહીં.

જીવન-બોધ

અનેક મતો સાંભળ્યા પછી કોઈ પ્રમાણભૂત સ્રોત પાસેથી નિશ્ચિત નિર્ણય લેવો જરૂરી છે, નહીં તો ભ્રમ ચાલુ રહે છે. કોઈ પણ કર્મ કે ત્યાગનું મૂલ્ય તેની પાછળના ભાવથી નક્કી થાય છે, માત્ર બહારના રૂપથી નહીં. પોતાના નિર્ણયો પાછળના ભાવની પ્રામાણિક તપાસ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

નિશ્ચય: દૃઢ, અંતિમ નિર્ણય
ત્રિવિધ ત્યાગ: સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ — ત્રણ પ્રકારનો ત્યાગ
પુરુષવ્યાઘ્ર: પુરુષોમાં વાઘ સમાન વીર — અર્જુન
ભરતસત્તમ: ભરતવંશમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન