ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 11

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ .
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ॥

અર્થ

કારણ કે દેહધારી માટે સર્વ કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો શક્ય નથી; તેથી જે કર્મફળનો ત્યાગી છે, તે જ ‘ત્યાગી’ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • न हि – કારણ કે નહીં
  • देहभृता – દેહધારી દ્વારા
  • शक्यम् – શક્ય
  • त्यक्तुम् – ત્યાગવું
  • कर्माणि – કર્મોને
  • अशेषतः – સંપૂર્ણપણે
  • यः – જે
  • तु – પરંતુ
  • कर्मफलत्यागी – કર્મફળનો ત્યાગ કરનાર
  • सः – તે
  • त्यागी – ત્યાગી
  • इति – એમ
  • अभिधीयते – કહેવાય છે

અન્વય

हि देहभृता कर्माणि अशेषतः त्यक्तुं न शक्यम्; यः तु कर्मफलत्यागी, सः त्यागी इति अभिधीयते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક એક વ્યાવહારિક સત્ય દર્શાવે છે: શરીર છે ત્યાં સુધી કર્મ છે. શ્વાસ લેવો, ખાવું, ઊંઘવું, જોવું, વિચારવું — આ બધાં પણ કર્મ છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.5)માં ભગવાન કહી ચૂક્યા છે કે કોઈ એક ક્ષણ પણ કર્મ વિના રહી શકતું નથી, કારણ કે પ્રકૃતિના ગુણો સૌને કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરે છે. તેથી ‘દેહભૃતા’ — દેહધારી — માટે ‘અશેષતઃ’ — સંપૂર્ણપણે — કર્મ છોડવું અશક્ય છે.

તો ત્યાગી કોને કહેવો? ભગવાન ઉત્તર આપે છે — જે કર્મફળનો ત્યાગી છે, તે જ સાચો ત્યાગી છે. કર્મ શરીરનો ધર્મ છે, પણ ફળની આસક્તિ મનનું બંધન છે. જે મનથી ફળ છોડી દે, તેનાં કર્મો ચાલુ રહે છતાં બાંધતાં નથી. આમ ત્યાગ એટલે કર્મનો અભાવ નહીં, પણ કર્મ પ્રત્યેનો નવો દૃષ્ટિકોણ.

આ શ્લોક એવા લોકોનો ભ્રમ દૂર કરે છે જેઓ માને છે કે ઘર-કુટુંબ કે કામ છોડીને જ આધ્યાત્મિક બની શકાય. બાહ્ય ત્યાગી પણ ભોજન, ભિક્ષા, વિચાર અને વ્યવહારનાં કર્મો કરે જ છે. તેથી સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે કર્મ થાય છે કે નહીં, પણ એ છે કે કર્મ કયા ભાવથી થાય છે.

શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘દેહભૃત્’ એટલે જે દેહને જ ‘હું’ માને છે — એવા અજ્ઞાની માટે કર્મોનો પૂર્ણ ત્યાગ શક્ય નથી, તેથી તેના માટે કર્મફળત્યાગ એ જ ત્યાગ છે; પરંતુ આત્મજ્ઞાની, જે દેહ સાથે તાદાત્મ્ય રાખતો નથી, ખરેખર સર્વકર્મસંન્યાસી છે. રામાનુજાચાર્ય તેને બધા સાધકો માટેનો સામાન્ય સિદ્ધાંત માને છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક ત્યાગીનાં લક્ષણો કહેવાયાં. આ શ્લોક સ્પષ્ટ કરે છે કે સાચો ત્યાગ કર્મફળનો ત્યાગ છે, કારણ કે દેહધારી માટે કર્મનો પૂર્ણ ત્યાગ અશક્ય છે. આગળના શ્લોક (18.12)માં ભગવાન કહે છે કે ત્યાગ ન કરનાર અને ત્યાગીઓને મૃત્યુ પછી શું ફળ મળે છે.

જીવન-બોધ

કર્મથી ભાગવું શક્ય નથી, તેથી કર્મને સુધારવું એ જ ડહાપણ છે. તમારું કામ છોડવાને બદલે તેની સાથે જોડાયેલી લાલસા અને ચિંતા છોડો. સાચો ત્યાગ બહારની પરિસ્થિતિમાં નહીં, અંદરના દૃષ્ટિકોણમાં હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

દેહભૃત્
દેહ ધારણ કરનાર જીવ
અશેષતઃ
સંપૂર્ણપણે, કંઈ બાકી રાખ્યા વિના
કર્મફળત્યાગી
કર્મ કરતાં તેના ફળની આસક્તિ છોડનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક