ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 8

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet .
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ॥

અર્થ

જે કર્મને ‘આ દુઃખરૂપ છે’ એમ માનીને શારીરિક કષ્ટના ભયથી છોડી દે છે, તે રાજસ ત્યાગ કરીને પણ ત્યાગનું ફળ પામતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • दुःखम् – દુઃખદાયક
  • इति एव – એમ જ માનીને
  • यत् – જે
  • कर्म – કર્મ
  • कायक्लेशभयात् – શરીરને કષ્ટ થવાના ભયથી
  • त्यजेत् – છોડી દે
  • सः – તે
  • कृत्वा – કરીને
  • राजसम् – રજોગુણી
  • त्यागम् – ત્યાગને
  • न एव – બિલકુલ નહીં
  • त्यागफलम् – ત્યાગના ફળને
  • लभेत् – પામે છે

અન્વય

यत् कर्म ‘दुःखम्’ इति एव कायक्लेशभयात् त्यजेत्, सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न एव लभेत् ।

સમજૂતી

બીજો પ્રકાર રાજસ ત્યાગ છે. અહીં વ્યક્તિ મોહગ્રસ્ત નથી — તે જાણે છે કે કર્મ કરવું યોગ્ય છે — પરંતુ તેને કર્મ ‘દુઃખમ્’, કષ્ટદાયક લાગે છે. ‘કાયક્લેશભયાત્’ — શરીરના થાક, અગવડ અને પરિશ્રમના ભયથી તે કર્તવ્ય છોડી દે છે. જેમ કોઈ જાણે છે કે વહેલી સવારે સાધના કરવી સારી છે, પણ ઊંઘની સુવિધા છોડવી ભારે લાગે; અથવા કોઈ સેવાનું મહત્ત્વ જાણે, પણ પરિશ્રમથી બચવા માગે.

આ ત્યાગનું મૂળ રજોગુણ છે, કારણ કે રજોગુણ સુખની લાલસા અને દુઃખથી ભાગવાની વૃત્તિ જન્માવે છે. વ્યક્તિ કર્તવ્યને નહીં, પોતાની સુવિધાને કેન્દ્રમાં રાખી નિર્ણય લે છે. બહારથી તે કહે કે મેં કર્મ છોડ્યું, પણ આ ત્યાગ ખરેખર પોતાના સુખની રક્ષા છે.

ભગવાન તેનું પરિણામ સ્પષ્ટ કહે છે — ‘નૈવ ત્યાગફલં લભેત્’, તેને ત્યાગનું ફળ બિલકુલ મળતું નથી. સાચા ત્યાગનું ફળ છે ચિત્તશુદ્ધિ, શાંતિ અને અંતે જ્ઞાન કે મોક્ષ. રાજસ ત્યાગીને આ મળતું નથી, કારણ કે તેણે કર્મ છોડ્યું પણ સુખની આસક્તિ નહીં; બંધનનું સાચું કારણ જેમનું તેમ રહ્યું.

અર્જુનના પ્રસંગમાં પણ આ ભાવ હતો — યુદ્ધના ભયંકર કષ્ટ અને સ્વજનોના વધના દુઃખથી બચવા તે ભિક્ષા માગીને જીવવાની વાત કરતો હતો (2.5). શંકરાચાર્ય કહે છે કે આવો ત્યાગ માત્ર દુઃખથી બચવાનો ઉપાય છે, જ્ઞાનજન્ય સર્વકર્મસંન્યાસ નહીં, તેથી તે મોક્ષરૂપ ફળ આપતો નથી.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં મોહજન્ય તામસ ત્યાગનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક કષ્ટના ભયથી થતા રાજસ ત્યાગને બતાવે છે. આગળના શ્લોક (18.9)માં સર્વશ્રેષ્ઠ સાત્ત્વિક ત્યાગનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

કઠિન હોવાથી જ કોઈ કર્તવ્ય છોડવું એ ત્યાગ નથી, સુવિધાની આસક્તિ છે. પોતાની સુવિધાને બદલે પોતાની જવાબદારીને નિર્ણયનો આધાર બનાવો. યોગ્ય કર્મમાં આવતું કષ્ટ જ મનને મજબૂત અને શુદ્ધ બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કાયક્લેશ
શરીરને થતું કષ્ટ અને પરિશ્રમ
રાજસ ત્યાગ
કષ્ટના ભય કે સુવિધાની ઇચ્છાથી થતો ત્યાગ
ત્યાગફળ
સાચા ત્યાગથી મળતી શાંતિ અને ચિત્તશુદ્ધિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક