શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 10

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate .
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ॥

અર્થ

સત્ત્વગુણથી યુક્ત, મેધાવી અને સંશયરહિત ત્યાગી પુરુષ ન અપ્રિય (અકુશળ) કર્મનો દ્વેષ કરે છે અને ન પ્રિય (કુશળ) કર્મમાં આસક્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

न द्वेष्टि – દ્વેષ કરતો નથી
अकुशलम् – અપ્રિય, કષ્ટદાયક લાગતા
कर्म – કર્મનો
कुशले – પ્રિય, સુખદ કર્મમાં
न अनुषज्जते – આસક્ત થતો નથી
त्यागी – ત્યાગી પુરુષ
सत्त्वसमाविष्टः – સત્ત્વગુણથી પૂર્ણ
मेधावी – બુદ્ધિમાન
छिन्नसंशयः – જેના સંશયો કપાઈ ગયા છે

અન્વય

सत्त्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः त्यागी अकुशलं कर्म न द्वेष्टि, कुशले न अनुषज्जते ।

સમજૂતી

સાત્ત્વિક ત્યાગની વ્યાખ્યા આપ્યા પછી ભગવાન હવે સાત્ત્વિક ત્યાગીના મનોભાવનું ચિત્ર દોરે છે. તેની પહેલી ઓળખ સમતા છે — તે ‘અકુશળ’ કર્મનો દ્વેષ કરતો નથી અને ‘કુશળ’ કર્મમાં આસક્ત થતો નથી. અકુશળ કર્મો એટલે જે અપ્રિય, કઠિન કે અરુચિકર લાગે; કુશળ એટલે જે સુખદ, સન્માનજનક કે રુચિકર હોય. સામાન્ય માણસ પસંદ-નાપસંદ મુજબ કર્મો પસંદ કરે છે કે ટાળે છે, પણ સાત્ત્વિક ત્યાગી માટે બંને સરખાં છે — કારણ કે તેનું માપદંડ રુચિ નહીં, કર્તવ્ય છે.

શંકરાચાર્ય ‘અકુશળ’નો અર્થ કામ્ય કર્મ અને ‘કુશળ’નો અર્થ નિત્ય કર્મ પણ કરે છે — આવો ત્યાગી ન કામ્ય કર્મોનો દ્વેષ કરે છે, ન નિત્ય કર્મોમાં ‘આ મને મોક્ષ આપશે’ એવી આસક્તિ રાખે છે. બંને અર્થોનો સાર એક છે: રાગ અને દ્વેષથી ઉપર ઊઠેલી ચેતના.

ત્રણ વિશેષણો આ ત્યાગીના આંતરિક સ્વરૂપને દર્શાવે છે. ‘સત્ત્વસમાવિષ્ટઃ’ — તેનું ચિત્ત સત્ત્વગુણથી ભરેલું છે, એટલે નિર્મળ, શાંત અને પ્રકાશમય. ‘મેધાવી’ — તેનામાં આત્મા-અનાત્માનો વિવેક કરનારી મેધા છે. ‘છિન્નસંશયઃ’ — તેના સંશયો કપાઈ ગયા છે; તેને સ્પષ્ટ છે કે શું કરવું અને શા માટે. સંશય જ કર્મને નબળું પાડે છે — અર્જુનનું સંકટ પણ સંશયથી જ શરૂ થયું હતું.

આ શ્લોકમાં અર્જુન માટે એક આદર્શ રજૂ થયો છે. યુદ્ધ તેને ‘અકુશળ’ — અપ્રિય — લાગતું હતું; ભગવાન બતાવે છે કે સાચો ત્યાગી અપ્રિય કર્તવ્યનો પણ દ્વેષ કરતો નથી. મન સત્ત્વથી ભરેલું હોય અને સંશય મટી જાય, ત્યારે કઠિનમાં કઠિન કર્તવ્ય પણ સહજ બને છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક ત્યાગની વ્યાખ્યા આવી. આ શ્લોક સાત્ત્વિક ત્યાગીનાં લક્ષણો કહે છે. આગળના શ્લોક (18.11)માં ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે દેહધારી માટે કર્મોનો સંપૂર્ણ ત્યાગ શક્ય જ નથી, તેથી કર્મફળત્યાગી જ સાચો ત્યાગી છે.

જીવન-બોધ

તમારાં કામો પસંદ-નાપસંદના આધારે નહીં, પણ જરૂરિયાત અને કર્તવ્યના આધારે પસંદ કરો. અપ્રિય કામ પણ ફરિયાદ વિના કરો, અને પ્રિય કામમાં અહંકાર ન આવવા દો. સ્પષ્ટતા અને વિવેક મનના સંશયો કાપે છે અને કર્મને સહજ બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અકુશળ કર્મ: અપ્રિય કે કઠિન લાગતું કર્મ
કુશળ કર્મ: પ્રિય કે સુખદ કર્મ
સત્ત્વસમાવિષ્ટ: સત્ત્વગુણથી ભરપૂર
મેધાવી: વિવેકપૂર્ણ બુદ્ધિવાળો
છિન્નસંશય: જેના બધા સંદેહ મટી ગયા હોય