શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 18, શ્લોક 3

અધ્યાય 18 – મોક્ષસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ .
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ॥

અર્થ

કેટલાક મનીષીઓ કહે છે કે બધાં કર્મો દોષયુક્ત હોવાથી ત્યાજ્ય છે, અને બીજા વિદ્વાનો કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મો ત્યાગવા યોગ્ય નથી.

શબ્દાર્થ

त्याज्यम् – ત્યાગવા યોગ્ય
दोषवत् – દોષ સમાન, દોષયુક્ત
इति – એમ
एके – કેટલાક
कर्म – કર્મ
प्राहुः – કહે છે
मनीषिणः – વિચારશીલ પુરુષો
यज्ञदानतपःकर्म – યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપ કર્મ
न त्याज्यम् – ત્યાગવા યોગ્ય નથી
च – અને
अपरे – બીજા

અન્વય

एके मनीषिणः ‘कर्म दोषवत् त्याज्यम्’ इति प्राहुः; अपरे च ‘यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यम्’ इति (प्राहुः) ।

સમજૂતી

ભગવાન હવે બીજા બે મતો રજૂ કરે છે. પહેલો મત કહે છે કે કર્મ સ્વભાવથી જ દોષયુક્ત છે. ‘દોષવત્’નો અર્થ બે રીતે લેવાયો છે — ‘દોષની જેમ’, એટલે રાગ-દ્વેષ જેવા દોષો જેમ ત્યાજ્ય છે તેમ કર્મ પણ; અથવા ‘દોષયુક્ત’, કારણ કે દરેક કર્મમાં થોડી હિંસા, અપૂર્ણતા કે બંધનનો અંશ રહે જ છે. આ મત પ્રાચીન સાંખ્ય પરંપરાના કેટલાક આચાર્યો સાથે જોડાયેલો મનાય છે, જેઓ સંપૂર્ણ નિવૃત્તિને જ મુક્તિનો માર્ગ માનતા.

બીજો મત મીમાંસકોનો છે, જે કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ — આ ત્રણ કર્મો ક્યારેય ન છોડવાં, કારણ કે તે શાસ્ત્રવિહિત છે અને મનુષ્યને પવિત્ર કરે છે. આ દૃષ્ટિએ કર્મ જ ધર્મનો આધાર છે.

આમ અત્યાર સુધીમાં ચાર દૃષ્ટિઓ સામે આવી: કામ્ય કર્મોનો ત્યાગ, કર્મફળનો ત્યાગ, સર્વ કર્મોનો ત્યાગ, અને યજ્ઞ-દાન-તપ ન છોડવાં. ભગવાને કોઈ મતનો તિરસ્કાર કર્યો નથી; બધાને આદરપૂર્વક ‘મનીષી’ અને ‘વિચક્ષણ’ કહ્યા. આ ગીતાની ઉદાર અને સમન્વયકારી શૈલી છે.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે ‘કર્મ ત્યાજ્ય છે’ એ મત જ્ઞાનનિષ્ઠાના અધિકારી માટે છે, જ્યારે કર્મનિષ્ઠ માટે યજ્ઞાદિ આવશ્યક છે. આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન પોતાનો નિર્ણાયક સિદ્ધાંત આપશે — કર્મ પોતે દોષ નથી; આસક્તિ અને ફળની લાલસા જ દોષ છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સંન્યાસ અને ત્યાગની બે વ્યાખ્યાઓ આવી. આ શ્લોકમાં કર્મત્યાગ વિશે બે વિરોધી મતો છે. આગળના શ્લોક (18.4)માં ભગવાન કહે છે — ‘હવે મારો નિશ્ચય સાંભળ’, અને ત્યાગના ત્રણ પ્રકારની ભૂમિકા બાંધે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ વિષય પરના જુદા જુદા મતો આદરથી સાંભળવા એ પરિપક્વતાની નિશાની છે. કર્મમાં અપૂર્ણતા હોવાથી જ કર્મ છોડી દેવું એ ઉકેલ નથી. સેવા, દાન અને સંયમ જેવાં સત્કર્મોને જીવનથી ક્યારેય અલગ ન કરો.

મુખ્ય શબ્દો

મનીષી: વિચારશીલ, બુદ્ધિમાન વિદ્વાન
યજ્ઞ: સમર્પણભાવથી કરાયેલું પવિત્ર કર્મ
દાન: બીજાના હિત માટે આપવું
તપ: આત્મસંયમ અને સાધના
દોષવત્: દોષયુક્ત અથવા દોષ સમાન