શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 28

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat .
asadityucyate pārtha na ca tatprepya no iha ॥

અર્થ

હે પાર્થ! શ્રદ્ધા વિના જે હવન કરાયો, જે દાન અપાયું, જે તપ કરાયું અને જે કંઈ પણ (શુભ) કર્મ કરાયું — તે બધું ‘અસત્’ કહેવાય છે; તે ન મૃત્યુ પછી (પરલોકમાં) ફળ આપે છે, ન આ લોકમાં.

શબ્દાર્થ

अश्रद्धया – શ્રદ્ધા વિના
हुतम् – હવન કરાયેલું
दत्तम् – દાન અપાયેલું
तपः – તપ
तप्तम् – કરાયેલું
कृतम् – કરાયેલું (કર્મ)
च – અને
यत् – જે
असत् – અસત્, નિષ્ફળ
इति – એમ
उच्यते – કહેવાય છે
पार्थ – હે પાર્થ
न च – ન તો
तत् – તે
प्रेत्य – મૃત્યુ પછી, પરલોકમાં
नो इह – ન આ લોકમાં

અન્વય

पार्थ, अश्रद्धया यत् हुतं, दत्तं, तप्तं तपः, यत् च कृतम् — (तत्) ‘असत्’ इति उच्यते; तत् न प्रेत्य (फलदम्), नो इह च ।

સમજૂતી

આ સત્તરમા અધ્યાયનો સમાપન શ્લોક છે, અને તે આખા અધ્યાયને તેના આરંભ સાથે જોડી દે છે. અધ્યાયનો આરંભ અર્જુનના પ્રશ્નથી થયો હતો — શાસ્ત્રવિધિ છોડીને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરનારાઓની શી સ્થિતિ છે? આખા અધ્યાયમાં શ્રદ્ધાના પ્રકારોનું વિશ્લેષણ કર્યા પછી ભગવાન અંતે શ્રદ્ધાના અભાવની ચર્ચા કરે છે.

‘અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્’ — શ્રદ્ધા વિના કરાયેલો હવન (યજ્ઞ), અપાયેલું દાન, કરાયેલું તપ, અને બીજું કોઈ પણ શુભ કર્મ. આ બધું બહારથી પૂરી વિધિથી થઈ શકે, ઘણા ધન અને શ્રમથી થઈ શકે, પરંતુ જો તેમાં શ્રદ્ધા નથી, તો ભગવાન કહે છે — ‘અસદિત્યુચ્યતે’ — તે ‘અસત્’ કહેવાય છે.

‘અસત્’નો અર્થ છે ‘સત્’નું ઊલટું — જે અવાસ્તવિક, નિષ્ફળ અને વ્યર્થ છે. પાછલા શ્લોકોમાં કહ્યું કે ‘સત્’નો અર્થ છે અસ્તિત્વ, શ્રેષ્ઠતા અને શુભ કર્મ. શ્રદ્ધાહીન કર્મ આમાંનું કશું નથી. તે એક ખાલી છોતરા જેવું છે, જેમાં બીજ નથી.

‘ન ચ તત્પ્રેત્ય નો ઇહ’ — તે ન પરલોકમાં ફળ આપે છે, ન આ લોકમાં. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે આવું કર્મ આ લોકમાં યશ પણ અપાવતું નથી, કારણ કે સજ્જનો તેની નિંદા કરે છે, અને પરલોકમાં પણ કોઈ પુણ્યફળ આપતું નથી. શ્રદ્ધા વિના કરેલો શ્રમ સંપૂર્ણ વ્યર્થ થઈ જાય છે.

આ શ્લોકમાં અધ્યાયનો સંપૂર્ણ નિષ્કર્ષ છે. શ્રદ્ધા જ એ તત્ત્વ છે જે કર્મમાં પ્રાણ પૂરે છે. શ્લોક 3માં કહ્યું હતું — ‘શ્રદ્ધામયોઽયં પુરુષઃ’ — મનુષ્ય શ્રદ્ધામય છે. અહીં તેનું બીજું પાસું છે — શ્રદ્ધા વિના કર્મ નિષ્પ્રાણ છે. તેથી સાધકે પોતાની શ્રદ્ધાને સાત્ત્વિક બનાવવી, પોતાનાં કર્મોને ‘ૐ તત્ સત્’ સાથે જોડવાં, અને દરેક કર્મ હૃદયથી કરવું.

આ સાથે સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. આગલા અધ્યાયમાં અર્જુન ‘સંન્યાસ’ અને ‘ત્યાગ’નું તત્ત્વ પૂછશે, અને ગીતા પોતાના ચરમ નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચશે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં ‘ૐ તત્ સત્’ દ્વારા કર્મોને પવિત્ર કરવાની વાત કહી; આ અંતિમ શ્લોક કહે છે કે શ્રદ્ધા વિના બધું ‘અસત્’ છે, અને આ રીતે અધ્યાયના આરંભિક પ્રશ્ન (17.1)નો અંતિમ ઉત્તર આપે છે. અઢારમા અધ્યાયમાં અર્જુન સંન્યાસ અને ત્યાગ વિશે પ્રશ્ન કરશે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ કર્મ — ગમે તેટલું મોટું, મોંઘું કે વિધિપૂર્વક કેમ ન હોય — શ્રદ્ધા વિના ખોખલું છે. જે પણ કરો, પૂરા હૃદય અને વિશ્વાસથી કરો; શ્રદ્ધા જ કર્મનો પ્રાણ છે.

મુખ્ય શબ્દો

અશ્રદ્ધા: શ્રદ્ધાનો અભાવ, અવિશ્વાસ
અસત્: અવાસ્તવિક, નિષ્ફળ, વ્યર્થ
પ્રેત્ય: મૃત્યુ પછી, પરલોકમાં