ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 1

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
ye śāstravidhimutsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ .
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvamāho rajastamaḥ ॥

અર્થ

અર્જુન બોલ્યા — હે કૃષ્ણ! જે લોકો શાસ્ત્રવિધિને છોડીને (પરંતુ) શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને યજન (પૂજન) કરે છે, તેમની નિષ્ઠા (સ્થિતિ) કેવી છે — સાત્ત્વિક, રાજસિક કે તામસિક?

શબ્દાર્થ

  • अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા
  • ये – જે
  • शास्त्रविधिम् – શાસ્ત્રવિધિને
  • उत्सृज्य – છોડીને
  • यजन्ते – યજન, પૂજન કરે છે
  • श्रद्धया – શ્રદ્ધાથી
  • अन्विताः – યુક્ત
  • तेषाम् – તેમની
  • निष्ठा – નિષ્ઠા, સ્થિતિ
  • तु – તો
  • का – કઈ, કેવી
  • कृष्ण – હે કૃષ્ણ
  • सत्त्वम् – સાત્ત્વિક
  • आहो – અથવા
  • रजः – રાજસિક
  • तमः – તામસિક

અન્વય

अर्जुनः उवाच — कृष्ण, ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य श्रद्धया अन्विताः यजन्ते, तेषां निष्ठा तु का — सत्त्वम् आहो रजः तमः?

સમજૂતી

સત્તરમા અધ્યાયનું નામ ‘શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ’ છે — ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધાના વિભાગનો યોગ. આ અધ્યાય અર્જુનના એક અત્યંત સૂક્ષ્મ અને વ્યવહારુ પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે.

સોળમા અધ્યાયના અંતે ભગવાને કહ્યું હતું કે જે શાસ્ત્રવિધિ છોડીને મનફાવતું આચરણ કરે છે, તેને કોઈ સિદ્ધિ મળતી નથી (16.23). પરંતુ અર્જુનના મનમાં એક પ્રશ્ન ઊઠે છે — ત્યાં તો ‘કામકાર’, એટલે કામનાથી પ્રેરિત આચરણની વાત હતી. પરંતુ એ લોકોનું શું, જેઓ શાસ્ત્રવિધિ તો જાણતા નથી કે તેનું પાલન કરી શકતા નથી, છતાં સાચી ‘શ્રદ્ધા’થી પૂજા કરે છે? જેમ કોઈ ગ્રામીણ ભક્ત, જેને શાસ્ત્રનું જ્ઞાન નથી, પણ જે પૂરા હૃદયથી ભગવાનને પોકારે છે.

આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં એવા લોકોની વાત છે જેઓ શાસ્ત્રવિધિને જાણીજોઈને અવગણનાથી નહીં, પરંતુ અજ્ઞાન કે આળસને કારણે છોડે છે, પણ વડીલોનું આચરણ જોઈને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે. તેમના કર્મમાં શ્રદ્ધા છે, પણ શાસ્ત્રનો આધાર નથી. આવી સ્થિતિમાં તેમની ‘નિષ્ઠા’ — આધાર કે સ્થિતિ — કેવી છે?

અર્જુન ખાસ પૂછે છે — ‘સત્ત્વમાહો રજસ્તમઃ’ — શું તે સાત્ત્વિક છે, રાજસિક છે કે તામસિક? ચૌદમા અધ્યાયમાં ગુણોનું વિસ્તૃત જ્ઞાન પામીને અર્જુન હવે દરેક વિષયને એ જ કસોટીએ જોવા ઇચ્છે છે. આ તેમની વધતી સમજનો પુરાવો છે.

આ પ્રશ્ન આજે પણ ખૂબ પ્રાસંગિક છે. અનેક લોકો ધાર્મિક પરંપરાઓનું પાલન તેના શાસ્ત્રીય આધારને જાણ્યા વિના કરે છે. તેમની શ્રદ્ધાનું મૂલ્ય શું? ભગવાનનો ઉત્તર બતાવશે કે શ્રદ્ધા પણ ત્રણ પ્રકારની હોય છે, અને તેની ગુણવત્તા જ નિર્ણય કરે છે.

સંદર્ભ

સોળમા અધ્યાયનું સમાપન એ વાત પર થયું કે કર્તવ્યનિર્ણયમાં શાસ્ત્ર જ પ્રમાણ છે (16.24). તેમાંથી ઉત્પન્ન જિજ્ઞાસાથી અર્જુન સત્તરમા અધ્યાયનો આરંભ કરે છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધાનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

ફક્ત શ્રદ્ધા હોવી પૂરતી નથી; એ પણ જોવું જરૂરી છે કે આપણી શ્રદ્ધા કેવા પ્રકારની છે અને શેના પર ટકેલી છે. પોતાની આસ્થાને જ્ઞાન અને વિવેકથી પણ પરખતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રદ્ધા
આસ્થા, કોઈ વાતને સત્ય માનીને તેના પ્રત્યે સમર્પણનો ભાવ
નિષ્ઠા
આધાર, સ્થિતિ, કશામાં દૃઢ સ્થિત થવું
શાસ્ત્રવિધિ
શાસ્ત્રમાં કહેલી પૂજા અને આચરણની વિધિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક