શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 6

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ .
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān ॥

અર્થ

તે વિવેકહીન લોકો શરીરમાં રહેલા ભૂતસમુદાય (પંચભૂતો અને ઇન્દ્રિયો)ને અને શરીરની અંદર અંતર્યામી રૂપે રહેલા મને પણ કષ્ટ આપે છે — તેમને તું આસુરી નિશ્ચયવાળા જાણ.

શબ્દાર્થ

कर्षयन्तः – કષ્ટ આપતા, કૃશ કરતા
शरीरस्थम् – શરીરમાં રહેલા
भूतग्रामम् – ભૂતોના સમુદાયને (પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો)
अचेतसः – વિવેકહીન, અવિચારી
माम् – મને
च एव – અને પણ
अन्तःशरीरस्थम् – શરીરની અંદર રહેલા
तान् – તેમને
विद्धि – જાણ
आसुरनिश्चयान् – આસુરી નિશ્ચય (સંકલ્પ)વાળા

અન્વય

(ते) अचेतसः शरीरस्थं भूतग्रामम् अन्तःशरीरस्थं मां च एव कर्षयन्तः — तान् आसुरनिश्चयान् विद्धि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શાસ્ત્રવિરુદ્ધ ઘોર તપ કરનારાઓના ભાવ કહ્યા; અહીં તેમનાં કર્મો અને તેમનું મૂલ્યાંકન કહ્યું છે. ‘કર્ષયન્તઃ શરીરસ્થં ભૂતગ્રામમ્’ — તેઓ શરીરમાં રહેલા ‘ભૂતગ્રામ’ને કષ્ટ આપે છે. ‘ભૂતગ્રામ’નો અર્થ છે શરીરને બનાવનારાં પંચમહાભૂત, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણ. શરીર કોઈ શત્રુ નથી, પરંતુ સાધનાનું સાધન છે; તેને બિનજરૂરી યાતના આપવી એ સાધનનો જ નાશ કરવો છે.

તેનાથીય ગંભીર વાત છે — ‘માં ચૈવાન્તઃશરીરસ્થમ્’ — તેઓ શરીરની અંદર રહેલા મને પણ કષ્ટ આપે છે. ભગવાન દરેક શરીરમાં અંતર્યામી રૂપે સાક્ષી બનીને રહે છે. જ્યારે કોઈ અહંકાર અને હઠથી પોતાના શરીરને યાતના આપે છે, ત્યારે તે જાણે એ પરમાત્માનો જ અનાદર કરે છે જેનું આ શરીર મંદિર છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાનને કષ્ટ આપવાનો અર્થ છે તેમની આજ્ઞા, એટલે શાસ્ત્રનું ઉલ્લંઘન કરવું.

‘અચેતસઃ’ — આ લોકો વિવેકહીન છે. તેઓ વિચારે છે કે શરીરને જેટલું વધુ કષ્ટ આપીશું, તેટલી વધુ સિદ્ધિ મળશે, પરંતુ તેઓ સમજતા નથી કે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ મનની શુદ્ધિથી થાય છે, શરીરના વિનાશથી નહીં.

‘તાન્વિદ્ધ્યાસુરનિશ્ચયાન્’ — ભગવાન તેમનું સ્પષ્ટ મૂલ્યાંકન કરે છે: આ ‘આસુરી નિશ્ચય’વાળા છે. બહારથી તેઓ તપસ્વી દેખાય છે, પરંતુ તેમનો સંકલ્પ આસુરી છે, કારણ કે તે દંભ, અહંકાર અને કામનામાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ગીતાની દૃષ્ટિએ કોઈ સાધનાનું મૂલ્ય તેની કઠોરતાથી નહીં, તેના ભાવ અને વિવેકથી નક્કી થાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં શાસ્ત્રવિરુદ્ધ તપ કરનારાઓના ભાવ કહ્યા; અહીં તેમનાં કર્મો અને તેમનું આસુરી સ્વરૂપ કહ્યું છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રણ-ત્રણ ભેદ કહેવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

શરીર ભગવાનનું મંદિર અને સાધનાનું સાધન છે; તેને યાતના આપવી એ આધ્યાત્મિકતા નથી. સાધનાનું મૂલ્ય તેની કઠોરતામાં નહીં, તેની પાછળના ભાવ અને વિવેકમાં છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભૂતગ્રામ: શરીરમાં રહેલાં પંચભૂત, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણ
અંતઃશરીરસ્થ: શરીરની અંદર અંતર્યામી રૂપે રહેલા પરમાત્મા
આસુરનિશ્ચય: આસુરી સંકલ્પવાળો