ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 9

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ .
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ ॥

અર્થ

કડવા, ખાટા, વધુ ખારા, અત્યંત ગરમ, તીખા, સૂકા અને બળતરા કરનારા આહાર, જે દુઃખ, શોક અને રોગ આપનારા છે, રાજસિક વ્યક્તિને પ્રિય હોય છે.

શબ્દાર્થ

  • कटु – કડવું
  • अम्ल – ખાટું
  • लवण – ખારું
  • अत्युष्ण – અત્યંત ગરમ
  • तीक्ष्ण – તીખું, ચટપટું
  • रूक्ष – સૂકું, લૂખું
  • विदाहिनः – બળતરા કરનારા
  • आहाराः – આહાર
  • राजसस्य – રાજસિક વ્યક્તિને
  • इष्टाः – પ્રિય
  • दुःखशोकामयप्रदाः – દુઃખ, શોક અને રોગ આપનારા

અન્વય

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहाराः राजसस्य इष्टाः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન રાજસિક આહારનું વર્ણન કરે છે. તેનાં સાત લક્ષણો કહ્યાં છે — ‘કટુ’ (કડવું), ‘અમ્લ’ (ખાટું), ‘લવણ’ (ખારું), ‘અત્યુષ્ણ’ (ખૂબ ગરમ), ‘તીક્ષ્ણ’ (તીખું, મરચાં-મસાલાવાળું), ‘રૂક્ષ’ (સૂકું, લૂખું) અને ‘વિદાહી’ (બળતરા કરનારું). આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘અતિ’ શબ્દ બધાને લાગુ પડે છે — એટલે અતિશય કડવું, અતિશય ખાટું, અતિશય ખારું. થોડું મીઠું કે મસાલો દોષ નથી; અતિ જ દોષ છે.

આ બધા ગુણોમાં એક સમાનતા છે — આ બધા ઇન્દ્રિયોને તીવ્ર રીતે ઉત્તેજિત કરે છે. રાજસિક વ્યક્તિ સ્વભાવથી જ ઉત્તેજના અને તીવ્ર અનુભવ ઇચ્છે છે, તેથી તેને એવું ભોજન પ્રિય લાગે છે જે જીભ પર તીખો પ્રહાર કરે. પરંતુ આ જ ઉત્તેજના મનમાં પણ બેચેની, ક્રોધ અને અધીરતા વધારે છે.

ભગવાન તેનું પરિણામ પણ સ્પષ્ટ કહે છે — ‘દુઃખશોકામયપ્રદાઃ’ — આ દુઃખ, શોક અને રોગ આપનારા છે. ‘દુઃખ’નો અર્થ છે ખાતી વખતે કે તરત પછીની તકલીફ (બળતરા, બેચેની); ‘શોક’નો અર્થ છે પછીનો પસ્તાવો અને માનસિક અશાંતિ; અને ‘આમય’નો અર્થ છે રોગ, જે લાંબા સમય સુધી આવા આહારથી ઉત્પન્ન થાય છે.

આજની ભાષામાં કહીએ તો અતિશય મસાલેદાર, તળેલું, ખૂબ ખારું અને ઉત્તેજક ભોજન એસિડિટી, પાચનરોગ અને બ્લડપ્રેશર જેવી સમસ્યાઓ લાવે છે. ગીતા આ વાત હજારો વર્ષ પહેલાં જ મન અને શરીર બંનેના સંદર્ભમાં કહી ચૂકી છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં સાત્ત્વિક આહારનું વર્ણન થયું; અહીં રાજસિક આહારનું. આગલા શ્લોકમાં તામસિક આહાર કહ્યો છે.

જીવન-બોધ

જે ભોજન જીભને ઉત્તેજિત કરે છે, તે મનને પણ અશાંત કરે છે. સ્વાદ માટે અતિ ન કરો; સંતુલિત મસાલા અને પ્રમાણ જ શરીર અને મન બંનેની રક્ષા કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

રાજસિક આહાર
અતિ કડવું, ખાટું, ખારું, ગરમ, તીખું, સૂકું અને બળતરા કરનારું ભોજન
વિદાહી
બળતરા અને એસિડિટી કરનારું
આમય
રોગ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક