શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 8

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ .
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ ॥

અર્થ

આયુષ્ય, સત્ત્વ (મનની શુદ્ધિ), બળ, આરોગ્ય, સુખ અને પ્રીતિ (પ્રસન્નતા) વધારનારા, રસયુક્ત, સ્નિગ્ધ (ચીકણા), સ્થિર (લાંબો સમય પોષણ આપનારા) અને હૃદયને પ્રિય લાગતા આહાર સાત્ત્વિક લોકોને પ્રિય હોય છે.

શબ્દાર્થ

आयुः – આયુષ્ય, જીવન
सत्त्व – મનની શુદ્ધિ અને સ્પષ્ટતા
बल – બળ, શક્તિ
आरोग्य – આરોગ્ય
सुख – સુખ, તૃપ્તિ
प्रीति – પ્રસન્નતા, રુચિ
विवर्धनाः – વધારનારા
रस्याः – રસયુક્ત, સ્વાદિષ્ટ
स्निग्धाः – સ્નિગ્ધ, ઘી-તેલ વગેરેથી યુક્ત, ચીકણા
स्थिराः – સ્થિર, લાંબો સમય શરીરને પોષણ આપનારા
हृद्याः – હૃદયને પ્રિય, મનોહર
आहाराः – આહાર
सात्त्विकप्रियाः – સાત્ત્વિક લોકોને પ્રિય

અન્વય

आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

ભગવાન ત્રણ પ્રકારના આહારનું વર્ણન સાત્ત્વિક આહારથી શરૂ કરે છે. ધ્યાન આપવા જેવું છે કે તેઓ પહેલાં આહારની અસર કહે છે, પછી તેના ગુણો. આ એક વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિ છે — ભોજનનું મૂલ્ય તેના પરિણામથી આંકવામાં આવે છે.

સાત્ત્વિક આહાર છ વસ્તુઓ વધારે છે: ‘આયુ’ — જીવનનો સમયગાળો; ‘સત્ત્વ’ — મનની શુદ્ધિ, સ્પષ્ટતા અને શાંતિ; ‘બળ’ — શારીરિક અને માનસિક શક્તિ; ‘આરોગ્ય’ — રોગોથી મુક્તિ અને સારું સ્વાસ્થ્ય; ‘સુખ’ — ભોજન પછીનો સંતોષ અને હળવાશ; અને ‘પ્રીતિ’ — પ્રસન્નતા અને જીવન પ્રત્યે ઉત્સાહ. આ રીતે સાત્ત્વિક આહાર શરીર અને મન બંનેનું પોષણ કરે છે.

પછી તેના ચાર ગુણો કહ્યા છે: ‘રસ્યાઃ’ — રસયુક્ત, સ્વાદિષ્ટ અને રસદાર, જેમ કે ફળ, દૂધ, અનાજ; ‘સ્નિગ્ધાઃ’ — યોગ્ય પ્રમાણમાં ઘી કે તેલથી યુક્ત, સૂકા નહીં; ‘સ્થિરાઃ’ — જે શરીરમાં લાંબો સમય ટકીને પોષણ આપે, જેમ કે અનાજ અને દાળ; અને ‘હૃદ્યાઃ’ — જે જોવામાં, સૂંઘવામાં અને ખાવામાં મનને પ્રિય લાગે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે સાત્ત્વિક આહાર નીરસ કે કઠોર નથી હોતો; તે સ્વાદિષ્ટ, પૌષ્ટિક અને આનંદદાયક હોય છે. સાત્ત્વિકતાનો અર્થ સ્વાદનો ત્યાગ નથી, પરંતુ સંતુલન અને શુદ્ધતા છે. સાથે જ, ભોજન જે ભાવથી રંધાય અને ગ્રહણ થાય — શુદ્ધતા, પ્રેમ અને ભગવાનને અર્પણના ભાવથી — તે પણ તેની સાત્ત્વિકતા વધારે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રિવિધ ભેદોની ભૂમિકા આપી; અહીં સાત્ત્વિક આહારનું વર્ણન છે. આગલા બે શ્લોકોમાં રાજસિક અને તામસિક આહાર કહ્યા છે.

જીવન-બોધ

ભોજનનું મૂલ્ય તેના સ્વાદ કરતાં તેની અસરથી આંકો — શું તે આયુષ્ય, આરોગ્ય, બળ અને મનની પ્રસન્નતા વધારે છે? તાજું, સંતુલિત અને પ્રેમથી બનેલું ભોજન જ સાચો સાત્ત્વિક આહાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક આહાર: આયુષ્ય, મનની શુદ્ધિ, બળ, આરોગ્ય અને પ્રસન્નતા વધારનાર ભોજન
સ્નિગ્ધ: યોગ્ય પ્રમાણમાં ઘી-તેલથી યુક્ત, સૂકું નહીં
સ્થિર: લાંબો સમય પોષણ આપનાર
હૃદ્ય: મન અને હૃદયને પ્રિય લાગનાર