શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 7

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ .
yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu ॥

અર્થ

સૌને પ્રિય લાગતો આહાર પણ ત્રણ પ્રકારનો હોય છે; તે જ રીતે યજ્ઞ, તપ અને દાન પણ (ત્રણ-ત્રણ પ્રકારનાં હોય છે). તેમના આ ભેદને (મારી પાસેથી) સાંભળ.

શબ્દાર્થ

आहारः – આહાર, ભોજન
तु – તો
अपि – પણ
सर्वस्य – સૌને
त्रिविधः – ત્રણ પ્રકારનો
भवति – હોય છે
प्रियः – પ્રિય
यज्ञः – યજ્ઞ
तपः – તપ
तथा – તે જ રીતે
दानम् – દાન
तेषाम् – તેમના
भेदम् – ભેદને
इमम् – આ
शृणु – સાંભળ

અન્વય

सर्वस्य प्रियः आहारः अपि तु त्रिविधः भवति; तथा यज्ञः तपः दानं (च त्रिविधम्); तेषाम् इमं भेदं शृणु ।

સમજૂતી

શ્રદ્ધાના ત્રણ પ્રકાર કહ્યા પછી ભગવાન હવે જીવનનાં ચાર બીજાં મહત્ત્વનાં ક્ષેત્રો પર એ જ કસોટી લગાડે છે — આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાન. આ શ્લોક એ બધાની ભૂમિકા છે.

સૌથી પહેલાં ‘આહાર’નો ઉલ્લેખ ધ્યાન આપવા જેવો છે. આહાર સૌથી સામાન્ય અને દૈનિક વિષય છે, છતાં ભગવાન તેને યજ્ઞ, તપ અને દાન જેવા આધ્યાત્મિક વિષયો સાથે રાખે છે. તેનું કારણ છે કે આહારની મન પર સીધી અસર પડે છે. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં કહ્યું છે — ‘આહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધિઃ’ — આહાર શુદ્ધ થતાં અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય છે. આપણે જે ખાઈએ છીએ, તે જ આપણા વિચારો અને લાગણીઓનો કાચો માલ બને છે.

‘સર્વસ્ય પ્રિયઃ’ — ‘સૌને પ્રિય’ — આ શબ્દો મહત્ત્વના છે. ભગવાન અહીં કહે છે કે જે વ્યક્તિને જે આહાર પ્રિય લાગે છે, તેનાથી તેના સ્વભાવની ખબર પડે છે. સાત્ત્વિક વ્યક્તિને સાત્ત્વિક આહાર પ્રિય હોય છે, રાજસિકને રાજસિક. આ રીતે આપણી રુચિ આપણી અંદરના ગુણોનો સંકેત આપે છે.

પછી ‘યજ્ઞસ્તપસ્તથા દાનમ્’ — યજ્ઞ, તપ અને દાન પણ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારનાં હોય છે. આ ત્રણે ધાર્મિક જીવનના મુખ્ય સ્તંભ છે. અઢારમા અધ્યાયમાં ભગવાન કહેશે કે ‘યજ્ઞ, દાન અને તપ’ ક્યારેય ત્યાગવા યોગ્ય નથી, કારણ કે તે વિવેકી પુરુષોને પણ પવિત્ર કરે છે (18.5). પરંતુ અહીં તેઓ એ પણ બતાવશે કે તે ત્યારે જ પવિત્ર કરે છે જ્યારે તેને સાત્ત્વિક ભાવથી કરવામાં આવે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધા અને શાસ્ત્રવિરુદ્ધ તપનું વર્ણન થયું; આ શ્લોક આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ત્રિવિધ ભેદોની ભૂમિકા છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં ત્રણ પ્રકારના આહારનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

આપણું ભોજન, આપણી પૂજા, આપણો સંયમ અને આપણું દાન — બધું આપણા સ્વભાવને પ્રગટ કરે છે. જીવનનાં આ બધાં ક્ષેત્રોને સાત્ત્વિક બનાવવાનો પ્રયત્ન કરો, શરૂઆત પોતાની થાળીથી કરો.

મુખ્ય શબ્દો

આહાર: ભોજન; વ્યાપક અર્થમાં ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહણ થતું બધું
યજ્ઞ, તપ, દાન: ધાર્મિક જીવનના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભ — અર્પણ, સંયમ અને આપવું